Επιμέλεια Συνέντευξης: Ελπινίκη Νίνου
Το Έργο των Δύο Χαρακτήρων του Τενεσί Ουίλιαμς επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο Φούρνος, προσκαλώντας το κοινό σε μια σκοτεινή, ευαίσθητη και βαθιά ανθρώπινη συνάντηση δύο πλασμάτων που παλεύουν με τον φόβο και τη μοναξιά. Ο Ουίλιαμς, στο πιο αυτοαναφορικό ίσως έργο του, ξεδιπλώνει τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην πραγματικότητα και την ψευδαίσθηση, τη λογική και την τρέλα. Οι δύο ηθοποιοί της παράστασης, Στέλιος Γιαννακός και Ιωάννα Σίσκου, αναμετρώνται με ένα απαιτητικό κείμενο, ένα έργο μέσα στο έργο, όπου τα όρια του ρόλου και του εαυτού θολώνουν. Μιλήσαμε μαζί τους για τη δύναμη του θεάτρου, τις προκλήσεις αυτής της ιδιόμορφης σκηνικής σχέσης και τις στιγμές που μένουν χαραγμένες στη μνήμη.
Το Παλκοσένικο έχει σήμερα τη μεγάλη χαρά να φιλοξενεί δύο νέους ηθοποιούς, την Ιωάννα Σίσκου και τον Στέλιο Γιαννακό και να συνομιλεί μαζί τους με αφορμή την παράταση “Το έργο των δύο χαρακτήρων” που ανεβαίνει για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο Φούρνος κάθε Τετάρτη και Πέμπτη.
Το έργο του Ουίλιαμς θεωρείται ένα από τα πιο δύσκολα και πειραματικά του. Τι σας τράβηξε αρχικά να ασχοληθείτε μαζί του;
Στέλιος: «Το Έργο των Δύο Χαρακτήρων» είναι πράγματι ένα από τα πιο πειραματικά του Ουίλιαμς, αποτελεί δημιουργία της ύστερης περιόδου όταν, επηρεασμένος από συγγραφείς όπως ο Μπέκετ και ο Πίντερ, παρουσίασε έργα διαφορετικού ύφους σε σχέση με το παρελθόν. Αποτελεί ένα από τα λιγότερο γνωστά έργα του συγγραφέα, παρότι ο ίδιος το αγαπούσε πολύ και το θεωρούσε το αριστούργημά του. Θεωρείται ένα απαιτητικό έργο, κυρίως γιατί η αμφισημία είναι ένα από τα βασικά του χαρακτηριστικά, από γραφής είναι ανοιχτό σε ερμηνείες. Αρχικά με τράβηξε το θέμα του, που για μένα είναι η διαχείριση του τραύματος μέσω της τέχνης και η προσπάθεια της λύτρωσης. Ο Φελίς και η Κλαιρ παίζουν στη σκηνή τη ζωή τους, αναμετρώνται με το τραυματικό παρελθόν και επιδιώκουν να το κατανοήσουν και να συμφιλιωθούν μαζί του, να μετατρέψουν μέσω του θεάτρου το σκοτάδι τους σε φως. Με γοήτευσαν αυτοί οι δύο σύνθετοι χαρακτήρες, η σχέση τους, όπως επίσης η ιδιαίτερη δομή του έργου και η γλώσσα του Ουίλιαμς.
Ιωάννα: Η αρχική ιδέα και το όραμα ανήκαν στον Στέλιο. Εγώ μπορώ να μιλήσω για το τι με τράβηξε στο έργο από την πρώτη κιόλας ανάγνωση. Με συγκίνησε βαθιά ο αγώνας των δύο χαρακτήρων να ανασυνθέσουν τα κομμάτια της ζωής τους — ένας αγώνας κυκλικός, σχεδόν ελικοειδής, με μια κάθετη διάσταση που θυμίζει τα δέντρα: από τη μία οι ρίζες, από την άλλη το φύλλωμα. Κάθε νέος αγώνας φέρει το αποτύπωμα του προηγούμενου. Η διαδρομή δεν είναι επανάληψη, αλλά μετατόπιση. Μια διαρκής πάλη να ξαναρχίσεις, να αποτύχεις, να προσπαθήσεις ξανά, να αποτύχεις καλύτερα— όπως το έθετε και ο Μπέκετ: try again, fail again, fail better.
Η παράσταση φέρει έναν έντονο μεταθεατρικό χαρακτήρα. Πώς βιώνετε εσείς αυτή τη “διπλή σκηνή”, όπου παίζετε ρόλους που παίζουν ρόλους;
Στέλιος: Στην παράσταση ο Φελίς και η Κλαιρ παίζουν ένα έργο που έχει γράψει ο Φελίς, «Το Έργο των Δύο Χαρακτήρων», στο οποίο παίζουν τον Φελίς και την Κλαιρ. Πρόκειται για ένα τυπικό δείγμα «θεάτρου εν θεάτρω». Αυτή η «διπλή σκηνή» -το «μέσα έργο» και το «έξω έργο» όπως τα αποκαλώ εγώ- είναι σίγουρα μια πολύ απαιτητική συνθήκη για τον ηθοποιό, αφού πρέπει να δημιουργήσει δύο χαρακτήρες και να μπορεί να περνά από τον ένα στον άλλο άμεσα. Είναι επίσης πολύ διασκεδαστικό, γιατί κατοικούμε σε δύο κόσμους ταυτόχρονα, σαν να παίζουμε δύο παραστάσεις σε μία.
Ιωάννα: Είναι πράγματι μια μεγάλη πρόκληση. Ο ίδιος ο Τένεσι δίνει οδηγίες για τη διαφορά ανάμεσα στην Κλαίρ-ηθοποιό και την Κλαίρ-ρόλο. Πάνω σε αυτές τις οδηγίες πάτησα και θέλησα οι δύο Κλαιρ να έχουν μεταξύ τους διακριτές διαφορές: στο ηχόχρωμα της φωνής, στην κίνησή τους, στον ρυθμό τους. Υπάρχει κάτι τρομερά πειθαρχημένο αλλά και ταυτόχρονα απελευθερωτικό στο βίωμα αυτών των δύο ρόλων και στην εναλλαγή ανάμεσά τους.
Στη διάρκεια των προβών, ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίσατε;
Στέλιος: Αν πρέπει να επιλέξω μία, θα έλεγα πως πρόκληση, τόσο σκηνοθετικά όσο και υποκριτικά, αποτέλεσε η διαχείριση των κομματιών του έργου όπου τα όρια ανάμεσα στο θέατρο και την πραγματικότητα μπλέκονται, όταν δεν είναι απολύτως καθαρό το αν ο ήρωας υποδύεται ή είναι ο εαυτός του.
Ιωάννα: Η πρόκληση ήταν η διατήρηση των δύο ρόλων: της Κλαίρ-ηθοποιού και της Κλαίρ-ρόλου. Και στη συνέχεια, το πώς αυτές οι δύο Κλαίρ δίνουν η μία τη σκυτάλη στην άλλη — με ροή, χωρίς να σπάει το νήμα. Αλλά αυτές είναι από τις όμορφες προκλήσεις. Αυτές που δεν τελειώνουν ποτέ.
Ο Ουίλιαμς μιλά για την τρέλα, τον εγκλωβισμό, αλλά και την επιβίωση. Πώς συνομιλούν όλα αυτά με το σήμερα;
Στέλιος: Το θέατρο παρουσιάζει καταστάσεις μεγαλύτερες και εντονότερες από αυτές που συνήθως αντιμετωπίζουμε καθημερινά· εμείς κάνουμε τις συνδέσεις και τους παραλληλισμούς μας, και η αναλογία αυτή μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα τη ζωή και τον εαυτό μας. Οι ήρωες του έργου έχουν να αντιμετωπίσουν το τραυματικό παρελθόν και τα ψυχολογικά τους προβλήματα, νιώθουν εγκλωβισμένοι τόσο μεταφορικά όσο και κυριολεκτικά, και αγωνίζονται να υπερβούν τον εαυτό τους και να καταφέρουν να ζήσουν τη ζωή που θέλουν. Πιστεύω πως τα θέματα αυτά συνομιλούν απόλυτα με το σήμερα, αφού όλοι μας έχουμε τα τραύματά μας, συχνά νιώθουμε εγκλωβισμένοι στο παρελθόν ή σε καταστάσεις του παρόντος, και συνεχίζουμε να προσπαθούμε με πίστη σε ένα καλύτερο αύριο.
Ιωάννα: Νομίζω ότι τέτοια έργα, βαθιά ανθρώπινα, πάντα θα βρίσκουν τρόπο να συνομιλούν με κάθε εποχή. Μπορώ να καταλάβω την «τρέλα» του Ουίλιαμς ως κάτι που ξεφεύγει από τη νόρμα, από το «φυσιολογικό». Κι αυτός ο μύθος του φυσιολογικού παραμένει εξαιρετικά ζωντανός και στη δική μας κοινωνία. Στην προσπάθειά μας να τιμήσουμε αυτό το «φυσιολογικό», καταλήγουμε να εγκλωβιζόμαστε — και να συγχέουμε τη διαβίωση με την επιβίωση. Αγωνιούμε να επιστρέψουμε σε μια κανονικότητα που, μεταξύ μας, δεν υπήρξε ποτέ. Θέλουμε τόσο πολύ να πιστέψουμε ότι όλα είναι φυσιολογικά, ότι ζούμε καιρούς κανονικούς — αλλά πόσο εύκολο είναι αυτό, όταν οι καιροί μας είναι καιροί γενοκτονίας; Οι ήρωες του έργου τολμούν, τελικά — μέσα στον φόβο τους — να κοιτάξουν κατάματα το παρελθόν τους, το τραύμα τους. Να μην το προσπεράσουν, να μην το κανονικοποιήσουν. Κι αυτό, για μένα, είναι νίκη.
Είναι η δεύτερη χρονιά της παράστασης. Πώς έχει αλλάξει η δική σας προσέγγιση ή το βίωμα του έργου σε σχέση με πέρσι;
Στέλιος: Η προσέγγιση δεν έχει αλλάξει στον πυρήνα της, αλλά σίγουρα έχει εξελιχθεί και έχει πλουτίσει. Αντίστοιχα, το βίωμα του έργου έχει σίγουρα βαθύνει, καινούριες ποιότητες έρχονται στην επιφάνεια όσο παίζουμε, και αυτό είναι πάντα αποκαλυπτικό.
Ιωάννα: Η προσέγγιση αλλάζει γιατί αλλάζω κι εγώ — έστω και λίγο, έστω και ανεπαίσθητα. Όσο περισσότερο ασχολείσαι με κάτι, τόσο περισσότερα ανακαλύπτεις. Η δεύτερη χρονιά δεν σημαίνει «μια απ’ τα ίδια». Επιδιώκω να σημαίνει νέες ερωτήσεις, νέες εκπλήξεις. Πώς κρατάς αυτό που πραγματικά χρειάζεσαι, χωρίς να στερείς τίποτα από τον ρόλο — αλλά και χωρίς να τον φορτώνεις με περιττή πληροφορία; Να ένα ωραίο πεδίο έρευνας για φέτος.
Στο Παλκοσένικο, μας αρέσει να συλλέγουμε ιδιαίτερες θεατρικές στιγμές… Υπάρχει κάποια τέτοια θεατρική στιγμή που να έχει χαραχθεί στη μνήμη σας, είτε επί σκηνής, είτε ως θεατές;
Στέλιος: Μία ιδιαίτερη στιγμή που έζησα επί σκηνής ήταν όταν έπιασε βροχή σε μια παράσταση που έπαιζα σε ανοιχτό θέατρο. Το κοινό δεν αποχώρησε, αλλά συνέχισε να παρακολουθεί την παράσταση, άλλοι με ομπρέλες και άλλοι χωρίς, ενώ εμείς παίζαμε στη βροχή με μια ξεχωριστή ενέργεια λόγω της ιδιαίτερης συνθήκης. Ως θεατής έχω βρεθεί σε παράσταση κατά τη διάρκεια της οποίας κόπηκε το ρεύμα· εμείς οι θεατές φωτίσαμε τη σκηνή με τα κινητά μας και οι ηθοποιοί έπαιξαν την υπόλοιπη παράσταση σε αυτό το υποβλητικό σκηνικό. Συνειδητοποιώ τώρα πως το κοινό που έχουν αυτές οι δύο στιγμές είναι η βαθιά σύνδεση που δημιουργείται στο θέατρο ανάμεσα σε ηθοποιούς και θεατές, αυτή η συγκινητική συνενοχή.
Ιωάννα: Πολλές στιγμές. Θα διαλέξω μία, όταν ήμουν θεάτρια — στην παράσταση όπου ο Κώστας Κουτσολέλος ήταν ο Θείος Βάνιας, σε σκηνοθεσία Μαρίας Μαγκανάρη. Ήμουν στο πρώτο έτος της σχολής και η παράσταση παιζόταν στο ΚΕΤ. Ένιωσα ότι άκουγα Τσέχωφ για πρώτη φορά — και ακόμη περισσότερο, ότι αυτά τα λόγια δεν είχαν γραφτεί από τον Τσέχωφ, αλλά παράγονταν εκείνη τη στιγμή, μπροστά μου. Δεν έβλεπα θέατρο· ένιωθα πως κρυφοκοιτούσα από μια κλειδαρότρυπα και έβλεπα ζωή. Το ίδιο είχε συμβεί και στο έργο «Αδαής και Παράφρων», σε σκηνοθεσία Γιάννου Περλέγκα.
Και μια ερώτηση από τον ίδιο τον Τενεσί Ουίλιαμς: «…τι θα ήμουν χωρίς τα σύμβολά μου;»
Στέλιος: Ο Ουίλιαμς χρησιμοποιούσε σε μεγάλο βαθμό τα σύμβολα καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου του, αφού έλεγε πως ένα σύμβολο τον βοηθά να φτάσει στην ουσία ενός νοήματος και να το αποδώσει χωρίς να χρειάζεται να χρησιμοποιήσει λόγια. Τα σύμβολα έχουν αυτή την μαγική ιδιότητα να συμπυκνώνουν και να αποδίδουν με καθαρότητα έννοιες και νοήματα που είναι δύσκολο να συλλάβουμε ορθολογικά και να εκφράσουμε με λόγια. Υπερβαίνοντας τη λογική, τα σύμβολα μιλούν κατευθείαν στο ένστικτο και τη διαίσθηση, στον πυρήνα της ύπαρξής μας. Ο Καρλ Γιουνγκ, τον οποίο είχε μελετήσει ο Ουίλιαμς, έλεγε πως τα σύμβολα ανήκουν στο συλλογικό ασυνείδητο και από αρχαιοτάτων χρόνων γίνονται αντιληπτά με τον ίδιο τρόπο από ανθρώπους εντελώς διαφορετικούς μεταξύ τους· έλεγε επίσης πως η εξατομίκευση, δηλαδή ο ορισμός της ταυτότητας ενός ανθρώπου, μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω των συμβόλων, αφού αυτά εξηγούν, νοηματοδοτούν και αποκαλύπτουν την πορεία και την εξέλιξή του. Προσωπικά δίνω μεγάλη σημασία στον συμβολικό τρόπο ερμηνείας των πραγμάτων, καθώς και στην τέχνη των συσχετισμών. Επομένως, «χωρίς τα σύμβολά μου» θα ήμουν σίγουρα φτωχότερος στην προσπάθεια κατανόησης του εαυτού μου και του κόσμου.
Ιωάννα: Τα σύμβολα εμπεριέχουν μια συμπύκνωση, ένα ιστορικό φορτίο. Για να έρθεις σε επαφή μαζί τους, χρειάζεται λίγη ησυχία — και λίγη μοναξιά. Υπάρχει κάτι πνευματικό στην ύπαρξή τους· συνομιλούν με ένα συνεχές που ξεκινά από πολύ παλιά, από έναν βαθύ πυρήνα. Ίσως, μέσα στον κατακερματισμένο κόσμο που ζούμε — όπου όλα εκλογικεύονται και όλα είναι υλικά — τα σύμβολα να είναι τελικά κάτι το επαναστατικό. Το Έργο των Δύο Χαρακτήρων είναι ένα ταξίδι στα πιο εύθραυστα σημεία του ανθρώπου — εκεί όπου η σκηνή γίνεται καθρέφτης του μέσα κόσμου. Οι ερμηνείες των δύο ηθοποιών δεν αναπαριστούν απλώς μια ιστορία· τη ζουν, την τσαλακώνουν και την ξαναγεννούν κάθε βράδυ.