Η ιστορία του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά σε 5 Στάσεις

Πόλεμοι και προσφυγιά

Από το 1897 έως το 1922, ο Πειραιάς βρίσκεται στο επίκεντρο μιας διαρκούς κρίσης
που συνδέεται με τις πολεμικές συγκρούσεις και τις μαζικές μετακινήσεις
πληθυσμών. Το λιμάνι λειτουργεί ως πύλη σωτηρίας αλλά και ως χώρος
αποσυμπίεσης της ανθρώπινης τραγωδίας.

Χιλιάδες πρόσφυγες από την Κρήτη, τη Μαύρη Θάλασσα, την Αρμενία και τη Μικρά
Ασία καταφθάνουν αναζητώντας ασφάλεια, μεταμορφώνοντας πλήρως τον κοινωνικό
ιστό της πόλης. Υπολογίζεται ότι από το 1906 έως το 1928 πέρασαν από τον Πειραιά
περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι, αριθμός που μαρτυρά την έκταση του
ανθρωπιστικού φορτίου που κλήθηκε να σηκώσει η πόλη.

Η άφιξη των πληθυσμών αυτών δημιούργησε πρόχειρους οικισμούς από αντίσκηνα
και παραπήγματα, ενώ περίπου 100.000 από αυτούς εγκαταστάθηκαν μόνιμα,
θεμελιώνοντας νέες συνοικίες όπως η Δραπετσώνα, η Παλαιά και Νέα Κοκκινιά, το
Κερατσίνι, ο Ρέντης, ο Κορυδαλλός και το Πέραμα. Τα γεγονότα της περιόδου
αποτυπώνουν τη σύγκρουση ανάμεσα στις ήδη πιεσμένες τοπικές κοινωνικές
δυνάμεις και στους νεοεισερχόμενους πληθυσμούς.

1906 Πολυήμερες αιματηρές συγκρούσεις Μανιατών λεμβούχων και αχθοφόρων με
Κρητικούς επιβάτες που μόλις είχαν αφιχθεί στο λιμάνι για το τίμημα της μεταφοράς
των αποσκευών τους.

1909 Οι πρώτοι πρόσφυγες από τις ακτές της Μαύρης Θάλασσας κάνουν την
εμφάνιση τους στην ακτή του Αγίου Διονυσίου.

1922 Δεκάδες ελληνικά και ξένα ατμόπλοια φέρνουν χιλιάδες πρόσφυγες από τις
φλεγόμενες πόλεις της Μικράς Ασίας.

Νίκος Μπελαβίλας

Θεατρική Ιστορία του Πειραιά

Από τους λίγους στους πολλούς

Η ευθύνη των πολιτιστικών οργανισμών είναι μεγάλη. Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά
οφείλει στην διάρκεια των χρόνων να δείχνει ότι σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια.
Η τέχνη μας βοηθά να κολυμπήσουμε στην αντίπερα όχθη και τότε θα έχουμε πετύχει
κάτι σπουδαίο. Θα έχουμε νιώσει την ουσία της ανθρώπινης φύσης και των τραγικών
αντιφάσεων. Ίσως να έχουμε γίνει καλύτεροι. «η Ζωή – η όντως η ζωή δια της τέχνης-
είναι ένα δώρο, από τους λίγους στους πολλούς, από εκείνους που έχουν και
γνωρίζουν, σε εκείνους που δεν έχουν και δεν γνωρίζουν» (επιγραφή του Μοντιλιάνι
με απόηχο απ΄ την Κόλαση του Δάντη)

Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά αρχίζει να βηματίζει προσπαθώντας να δημιουργήσει
ένα διακριτό προφίλ καλλιτεχνικών παρεμβάσεων. Έρχονται χρόνια δίσεκτα,
πόλεμοι, χαλασμοί, ξενιτεμοί (μετακινήσεις πληθυσμών, ουσιαστική αλλαγή της
χώρας). Ο ρόλος του στη διαμόρφωση καλλιτεχνικής, κοινωνικής και ιστορικής
πραγματικότητας του αποδίδει την ευθύνη της σπονδυλικής στήλης μιας πόλης και ευρύτερα.

Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά προσπαθεί να σηκώσει κάτι που δεν είναι δικό του
αλλά κάτι που το αφορά. Η ευθύνη είναι ευθύνη ευρύτερων συνδυασμών. Είναι
προφανές ότι, παράλληλες και ως ένα σημείο ασύμβατες πορείες κοινωνικών και
ιστορικών γεγονότων επηρεάζουν την λειτουργία του με ολοκληρωτικά και άνισα
αποτελέσματα. Σημαντικοί καλλιτέχνες βρίσκουν θέση στην σκηνή αλλά η κοινωνική
διήθηση παραμένει μικρή. Η ώσμωση ανάμεσα στην καλλιτεχνική προσπάθεια και
στις πραγματικότητες παραμένει στεγανή.

Νίκος Διαμαντής

Στο γύρισμα του αιώνα το Δημοτικό Θέατρο ψάχνει ταυτότητα και κοινό.
Καθημερινές παραστάσεις, ακριβό -για τα δεδομένα της εποχής- εισιτήριο και έργα
στην καθαρεύουσα δεν επιτρέπουν την επικοινωνία του Θεάτρου με ένα ευρύτερο
κοινό, το οποίο θα μπορούσε να συντηρήσει και τις διάφορες θεατρικές ομάδες. Το
ευρύτερο κοινό φαίνεται πάντως να συγκινείται κυρίως από μουσικές παραστάσεις και κωμωδίες.

1900-1916 Όλη αυτή την περίοδο συνεχίζονται κυρίως παραστάσεις λυρικού
θεάτρου, με σποραδικές εμφανίσεις κάποιων θιάσων με έργα Ξενόπουλου και
Τσέχωφ. Ιδιαίτερη μνεία για την παράσταση Μποτίλια του θιάσου Κυβέλης
(Ανδριανού) το 1908, και την Έξωσι του Όθωνος από το θίασο Ε. Παντόπουλος –Δ. Ταβουλάρης, το 1906.

1901-1904 Η πιο φιλόδοξη όμως προσπάθεια δημιουργίας ποιοτικού θεάτρου στο
Δημοτικό ήταν η δημιουργία της «Νέας Σκηνής», το 1901, από τον Κων/νο
Χρηστομάνο, η οποία υποστηρίχτηκε θερμά και από τον Κ. Παλαμά και τους
Πειραιώτες Γ. Στρατήγη, Π. Νιρβάνα, Λ. Πορφύρα. Η πρώτη παράσταση της Νέας
Σκηνής ήταν η τραγωδία Άλκηστις του Ευριπίδη στη δημοτική, πράγμα που ήταν
επαναστατική καινοτομία για την εποχή και προκάλεσε πολλές αντιδράσεις. Το ίδιο
και με τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, όπου μάλιστα δεν επετράπη η είσοδος
στις γυναίκες. Από εφημερίδα της εποχής «το λυπηρόν είνε ότι η είσοδος δεν είνε
ελευθέρα δια τας κυρίας». Στο διάστημα αυτό η «Νέα Σκηνή» προσπάθησε να
κερδίσει το κοινό, συνήθως με κωμωδίες και βουλεβάρτα, στις διανομές των οποίων,
όπως στο Κάτι ξέρω το 1904, βρίσκουμε την Ευαγγελία Παρασκευοπούλου και τη
Κυβέλη Ανδριανού-Μυράτ. Δυστυχώς, όταν ο Χρηστομάνος πρότεινε να παραμείνει
στο Δημοτικό, ο Δήμος αποφάσισε να μην χορηγήσει θεατρικές παραστάσεις και έτσι
τελειώνει άδοξα αυτή η πρώτη προσπάθεια δημιουργίας θιάσου στο Δημοτικό, που
θα προσέφερε ποιοτικές παραστάσεις στους Πειραιώτες.

1917 Μέσα στα χρόνια του Α’ Παγκοσμίου πολέμου, το Θέατρο μένει ανενεργό με
μία μόνη διακοπή. Μια «μεγάλη εργατική εορτή» που οργάνωσε στο Δημοτικό το
Εργατικό Κέντρο Πειραιώς και παρουσίασε 4 θεατρικά μονόπρακτα έργα (Η τιμή του
εργάτη, ο βρεφοκτόνος κ.α.) συντηρητικών ηθικών και κοινωνικών απόψεων.

Αγγελική Φωτοπούλου

Πνευματική Ιστορία του Πειραιά

1900 Κυκλοφορεί το Περιοδικόν μας, πρωτοποριακό περιοδικό του Γεράσιμου
Βώκου. Εκεί δημοσιεύει Το κακούργημα του ιερέως ο Δημοσθένης Βουτυράς, που
εισάγει το μοντερνισμό στην ελληνική λογοτεχνία. Γύρω από τον Παύλο Νιρβάνα
δημιουργείται ο πρώτος κύκλος λογοτεχνών του Πειραιά (Λάμπρος Πορφύρας,
Γιώργος Στρατήγης, Γεράσιμος Βώκος, Δημοσθένης Βουτυράς, Ν. Χαντζάρας,
Ρώμος Φιλύρας, Γιώργος Ζουφρές)

1903 Κυκλοφορεί η νουβέλα Λεωνίδας Λαγκάς του Βουτυρά, γραμμένη στο γραφείο
του χυτηρίου του πατέρα του.
Δημοσθένης Βουτυράς (1872 –1958)

Στην αγορά και το λιμάνι που πλησίαζε, γινόταν θόρυβος δαιμονισμένος. Του
φάνηκε, πως είχε ακόμα μεγαλώσει, γινόταν περισσότερος από άλλοτε.
Είδε πάλι τις στοίβες των εμπορευμάτων στην παραλία, τους υπαλλήλους να
γυρίζουνε με σημειωματάρια γράφοντας, και άλλους πάλι πλήθος, να κατεβάζουν απ’
τα ατμόπλοια, που τα ένωναν με τη στεριά μαδέρια, να κατεβάζουν εμπορεύματα,
σακιά γεμάτα. Και τα κατέβαζαν τρέχοντας ο ένας πίσω απ’ τον άλλον, πάνω στα
μαδέρια που χοροπηδούσαν.

Κρότοι πολλών βιντσιών, που ξεφορτώνανε στις μαούνες, που βρισκόνταν κάτω απ’
τα βαπόρια, φωνές, σφυρίγματα, βλαστήμιες…
Ένα βαπόρι μεγάλο, κάπνιζε πέρα, ανοιχτά, ρίχνοντας κατάμαυρο καπνό στον
ουρανό. Βάρκες γύριζαν, ερχόντανε σχίζοντας τα πρασινωπά νερά…
Λάμπρος Πορφύρας (1879 –1932)

Δεν τραγουδώ τη δόξα σου. Στην πρωινή γαλήνη
ο κρουσταλλένιος φλοίσβος σου την κελαϊδεί τερπνά,
και πάλι όταν βυθίζεται ο ήλιος κι όταν χύνη
τους μενεξέδες σε γιαλούς και γραμμωτά βουνά,
Στης Σαλαμίνος το νησί τριγύρω πλημμυρίζει
απάνω από το γαλανό και διάφανο νερό,
μια λάμψη, μόλις ρόδινη, τη μέρα να θυμίζη
που σ΄ είχε βάψει άλικο το αίμα το ιερό.
Σπύρος Μελάς (1882 –1966)

Ο Πειραιάς όμως δεν ήτανε τότε πνευματικό κέντρο ευκαταφρόνητο. Είχε δώσει
ποιητές πασίγνωστους: Το Γιώργη Στρατήγη, το Λάμπρο Πορφύρα, το Γιώργη
Ζουφρέ, μεταφραστή του Δάντη και ποιητή χαριτωμένων μύθων, όπου αντέστρεφε το
ηθικό νόημά τους […] Τον Άριστο Καμπάνη που έκαψε τους στίχους του «προσφορά
στον Ήφαιστο» για να γίνει πεζογράφος, κριτικός και Ιστορικός της Νεοελληνικής
Λογοτεχνίας, το Νίκο Χαντζάρα, ειδυλλιακό ποιητή και μερικούς άλλους και
πεζογράφους, σαν τον Παύλο Νιρβάνα, που η μορφή του κυριαρχούσε σ’ αυτή την
αξιόλογη πνευματική συντροφιά, που είχε την έδρα της στο καφενείο του Διονυσιάδη.
Δημήτρης Πικιώνης (1887 –1968)

Εκεί κάτω, εις τα βράχια της Φρεαττύδας που καθημερινά µας πήγαινε την αδελφή
µου κι εμένα η γιαγιά µας ανάµεσα στα τραχιά εκείνα βράχια, όπου η αύρα έσειεν
απαλά το µίσχο του φυτού που φύτρωνε στις κουφάλες των βράχων, στο χώµα το
θεοφόρο, το σπαρµένο από τα θραύσµατα των αγγείων, ανάµεσα από τα χαίνοντα
πηγάδια που µου µιλούσαν για τους αρχαίους κατοίκους αυτής της γης, της γης µου,
εµόρφωνα τη συνείδησή της, έπλαθα την ιστορία της…

Βάσιας Τσοκόπουλος

Δέσπω Διαμαντίδου (1916 – 2004)
«Να γύριζα πίσω τώρα από δω και να έπαιζα απόψε, έστω για μια βραδιά, την
Μαντάμ Παρί στα ‘Κόκκινα Φανάρια’ και να επέστρεφα, όπως η Περσεφόνη, πίσω
στο σκοτάδι».

Γιώργος Χρονάς

Κοινωνική Ιστορία

Η κοινωνική διαστρωμάτωση του Πειραιά στη δεκαετία του 1920 διαμορφώνεται από
την εγκατάσταση χιλιάδων προσφύγων και την ανάγκη δημιουργίας στοιχειωδών
δομών υγείας και στέγασης. Η καθημερινή ζωή των προσφυγικών κοινοτήτων
χρωματίστηκε από πολιτισμικές συγκρούσεις αλλά και παρανοήσεις.

1924 Εγκαθίσταται στη Νέα Κοκκινιά το Νοσοκομείο των Αμερικανίδων Κυριών, το
πρώτο ιατρικό κέντρο που στήθηκε στους προσφυγικούς συνοικισμούς του Πειραιά.

1925 Μετά από διεθνή διαγωνισμό ξεκινάει η ανέγερση προκατασκευασμένων
οικίσκων για τη στέγαση των προσφύγων. Είναι τα «Γερμανικά» που έδωσαν το
όνομα τους σε πολλές συνοικίες.

1926 Εκατό περίπου πρόσφυγες εγκαθίστανται στο Πέραμα ιδρύοντας τον
«Αλιευτικό Συνοικισμό Προσφύγων Περάματος Επαρχίας Δερκών» ενώ την ίδια
χρονιά μεταφέρονται εκεί τα ναυπηγεία του Αγίου Διονυσίου.

1934 Ιδρύονται οι δήμοι Νέας Κοκκινιάς (Νίκαιας) και Αγίου Γεωργίου (Κερατσινίου)

1939 Εγκαινιάζεται το Κρατικό Νοσοκομείο Νίκαιας στη συμβολή των οδών Θηβών και Πέτρου Ράλλη
Στις απομονωμένες, βραχώδεις άκρες της πειραϊκής ακτογραμμής -στην
Κρεμμυδαρού της Δραπετσώνας, τη Ντάπια και τη Σπηλιά του Δράκου στην
Πειραϊκή- διαμορφώνονται χώροι, γνωστοί ως τεκέδες, όπου γίνεται χρήση χασίς.
Το κεμπάπ, το σουβλάκι, ο καραγκιόζης, ο αμανές και το ρεμπέτικο ήρθαν από την
Ανατολή για να κυριαρχήσουν στις βόρειες προσφυγικές συνοικίες του Πειραιά.
Η συστηματική φροντίδα του σώματος και η επιμέλεια στην καθαριότητα που
χαρακτηρίζει τις γυναίκες της Σμύρνης, προκαλεί εντύπωση -και συχνά σοκ- στους
παλαιότερους κατοίκους, οι οποίοι, ταυτίζοντάς τες με έλλειψη ηθικών φραγμών, τις
αποκαλούν υποτιμητικά «παστρικές».

Στον Πειραιά ιδρύθηκαν περισσότεροι από δώδεκα μεγάλοι και σαράντα μικροί
οικισμοί σε κάθε σημείο της πόλης και στην περιφέρεια της· από τον παλαιό Πειραιά,
την Πειραϊκή, την Καστέλλα, τον Προφήτη Ηλία, ως τη Δραπετσώνα, την οδό
Πειραιώς, τη Νίκαια και το Κερατσίνι, τον Κορυδαλλό, τον Άγιο Ιωάννη Ρέντη, το
Πέραμα.

Νίκος Μπελαβίλας

Μαυροπίνακας

Με γρήγορους ρυθμούς ο Πειραιάς αναλαμβάνει τον ισχυρό ρόλο του κέντρου της
νοτιοδυτικής Αττικής, σε πλαίσιο συμβολικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό,
στη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Σε όλο τον 19ο και τον 20ό αιώνα οι αποβάθρες
του είναι μονίμως τόπος άφιξης, αναχώρησης και συνάντησης των Ελλήνων
νησιωτών από όλο το μήκος και το πλάτος του Αιγαίου Πελάγους. Η πρώτη νοερή
ενδοχώρα του Πειραιά είναι το Αιγαίο.

Μετά οι ταξιδευτές θα εγκατασταθούν στη γη και θα φτιάξουν, πέτρα-πέτρα, την
πραγματική ενδοχώρα της στεριάς. Πάντοτε σε ισχυρό διάλογο με τον ομφάλιο λώρο
που τους συνδέει με τον τόπο της προέλευσής τους.

Έτσι, οι παρυφές του λιμανιού θα εποικιστούν από πληθυσμούς που επικοινωνούσαν
με θαλάσσιες οδούς και οι οποίοι θα συγκροτήσουν τόπους που τα ονόματά τους θα
τα πάρουν από την προέλευσή τους.

Τάσος Σακελλαρόπουλος

Ιστορία του Πειραιά

Από τις αρχές του 20ού αιώνα, ο Πειραιάς εισέρχεται σε μια περίοδο έντονης
κοινωνικής και πολιτικής ζύμωσης. Η οικονομική κρίση, η φτώχεια και οι εξαιρετικά
δύσκολες συνθήκες εργασίας που επικρατούν στα εργοστάσια, στα λιμάνια και στις
βιομηχανικές εγκαταστάσεις δημιουργούν ένα κλίμα αναταραχής και κοινωνικής
αφύπνισης. Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, ο Πειραιάς αναδεικνύεται σε σημαντικό
κέντρο του εργατικού κινήματος. Το 1918, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά,
ολοκληρώνεται το ιδρυτικό συνέδριο της ΓΣΕΕ, μια στιγμή με ιδιαίτερο συμβολισμό,
καθώς σηματοδοτεί τη θεσμική συγκρότηση της οργάνωσης των εργαζομένων σε
πανελλαδικό επίπεδο. Λίγο νωρίτερα, στο ξενοδοχείο «Πειραιεύς» στο λιμάνι,
ιδρύεται το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΕΚΕ) το οποίο σύντομα
μετονομάστηκε σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ). Οι σημαντικές αυτές
πολιτικές κινήσεις του νεογέννητου χώρου των ριζοσπαστικών ιδεών και των
συνδικάτων επιβεβαίωσε τον ρόλο του Πειραιά ως κύριου τόπου κοινωνικών
ζυμώσεων. Οι μεγάλες κινητοποιήσεις και απεργίες της εποχής, που συχνά κατέληγαν
σε συγκρούσεις με την αστυνομία και τον στρατό, αντανακλούν το βάθος των
κοινωνικών αντιθέσεων.

1904 Ο Πειραιάς συνδέεται σιδηροδρομικά με τον βορρά. Κτίζεται ο Σιδηροδρομικός
Σταθμός Αγίου Διονυσίου. Την ίδια χρονιά κτίζεται το μεγάλο ηλεκτρικό εργοστάσιο,
ο ΑΗΣ Νέου Φαλήρου.

1916 Οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ καταλαμβάνουν τον Πειραιά στο πλαίσιο
της πίεσης προς τη μοναρχική κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Α’ για συμμετοχή στον
Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

1923 Στη διάρκεια συγκέντρωσης στο Πασαλιμάνι στις 23 Αυγούστου, εν μέσω
γενικής απεργίας, ξεσπούν συγκρούσεις με τον στρατό με θύματα 11 εργάτες νεκρούς
και 100 τραυματίες ενώ γίνονται και περίπου 500 συλλήψεις.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Πειραιάς δέχεται αλλεπάλληλους βομβαρδισμούς
και υφίσταται τεράστιες καταστροφές. Η τρομερή «πείνα», ο λιμός του 1942–43
σκοτώνει περίπου 11.000 κάτοικους, ενώ η επιταγμένη βιομηχανία λειτουργεί υπό
ασφυκτικές συνθήκες. Ταυτόχρονα, η αντιστασιακή δράση είναι έντονη, με
κορυφαίες στιγμές τα μπλόκα στα εργοστάσια και στις προσφυγικές συνοικίες. Το
Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) κυριαρχεί στις γειτονιές. Το 1944, η
απόπειρα των Ναζί να ανατινάξουν βασικές υποδομές αποτρέπεται από αντάρτες,
ενώ ο ΕΛΑΣ σώζει το εργοστάσιο της Ηλεκτρικής στο Κερατσίνι μετά από μάχη. Η
πόλη ζει ξανά βία τον Δεκέμβρη του ’44. Τα βρετανικά πλοία ναυλοχούν στο
Κερατσίνι και στο Φάληρο. Οι κυβερνητικές δυνάμεις είχαν ως οχυρά τη Σχολή
Ναυτικών Δοκίμων, το Μέγαρο Βάττη και τα πολυβολεία του Προφήτη Ηλία, ενώ οι
αντάρτες του ΕΛΑΣ μάχονταν στη Γούβα Βάβουλα, στη Δραπετσώνα, στη
βιομηχανική ζώνη, στο Νέο Φάληρο και στην οδό Πειραιώς.

1941 Στις 6 Απριλίου, σφοδρός γερμανικός βομβαρδισμός πλήττει το λιμάνι του
Πειραιά. Βυθίζεται το βουλγαρικό «Μαρία-Λουΐζα» και εκρήγνυται το βρετανικό
«Clan Fraiser». Καταστρέφονται υπόστεγα και ναυπηγεία, ενώ χιλιάδες κάτοικοι
εγκαταλείπουν την πόλη.

1944 Οι Σύμμαχοι πραγματοποιούν στις 11 Ιανουαρίου τον χειρότερο βομβαρδισμό
του πολέμου στον Πειραιά. Καταστρέφονται συνοικίες, εργοστάσια και το
μεγαλύτερο μέρος του λιμανιού. Περισσότεροι από 700 νεκροί.
Τον Ιανουάριο 1944, οι συμμαχικές βόμβες πλήττουν την Αγία Τριάδα και
καταφύγιο της Ηλεκτρικής στη σημερινή Ηρώων Πολυτεχνείου. Ανάμεσα
στα θύματα, 85 μαθήτριες και 15 δάσκαλοι της Οικοκυρικής Σχολής
Πειραιά που καταπλακώνονται στο καταφύγιο, καθώς και πολλοί
Πειραιώτες όταν κατέρρευσε η εκκλησία, όπου μπήκαν για να προστατευτούν.

Στις 17 Αυγούστου 1944, οι Ναζί αιματοκυλούν τον Πειραιά σε αντίποινα
για τη δράση του ΕΛΑΣ στην Κοκκινιά. Συλλαμβάνουν 20.000 άντρες,
εκτελούν 350 στη «Μάντρα» της Οσίας Ξένης και στέλνουν 8.000 σε
στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Τα Χριστούγεννα του 1944, εν μέσω της σύγκρουσης των Δεκεμβριανών,
ο Τσώρτσιλ διαμένει για ασφάλεια στο βρετανικό θωρηκτό HMS Ajax
στον όρμο Αγίου Γεωργίου. Μεταβαίνει στις διαπραγματεύσεις στη
«Μεγάλη Βρετανία» με θωρακισμένο όχημα από την οδό Πέτρου Ράλλη της Κοκκινιάς.

Νίκος Μπελαβίλας

Θεατρική Ιστορία του Πειραιά

Διαμόρφωση ευθύνης σ΄ ένα κόσμο που αλλάζει

Οπερέτες, θίασοι κωμωδιών, Εταιρεία Ελλήνων Καλλιτεχνών, Νίκος Δεδραμής,
Νίκος Παρασκευάς, Ελένη Χαλκούση, ο Αγαπητικός της Βοσκοπούλας, Οι Άθλιοι του
Β. Ουγκώ, Αντιγόνη του Σοφοκλή, Τ’ Αρραβωνιάσματα του Μπόγρη, Κυβέλη,
Κοτοπούλη, Μαρία Στιούαρτ, Σίλλερ, Δημήτρης Πικιώνης, Βεάκης, Οι Απάχηδες των
Αθηνών, Πως περνούν οι παντρεμένοι, Θεόφραστος Σακελλαρίδης, Δραματική Σχολή
Ωδείου Πειραιώς…

Μετά το 1922, όπου ενάμιση εκατομμύριο βρέθηκαν απέναντι σε πεντέμισι
εκατομμύρια, ένας τραγικός και βάρβαρος πόλεμος γίνεται η αφορμή για την
συνεκτική έννοια της πατρίδας.

28 Οκτωβρίου 1940 είναι η ημερομηνία εισόδου της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο
Πόλεμο και μετά τίποτα δεν θα είναι ίδιο στον κόσμο.
Τον Ιανουάριο του 1944 ο Πειραιάς βομβαρδίζεται, η πόλη καταστρέφεται.

Νίκος Διαμαντής

1920 με 1930 κυριαρχούν στο Δημοτικό θέατρο θίασοι κωμωδίας (Β. Αργυρόπουλου,
Β. Λογοθετίδη κ.α). Ευκαιριακά εμφανίζονται και θίασοι ρεπερτορίου όπως της
Μαρίκας Κοτοπούλη, της Ελένης Χαλκούση και της Κυβέλης.
1929-1930 Δημιουργείται η «Εταιρεία Ελλήνων Καλλιτεχνών» με ρεπερτόριο
ποικίλο και εναλλασσόμενο (οι Άθλιοι του Β. Ουγκώ, Ανάστασις του Λ. Τολστόι,
Αντιγόνη, του Σοφοκλή κ.α).

21/11/1931 Το σημαντικότερο γεγονός αυτή τη περίοδο είναι η σύμπραξη των δυο
μεγάλων κυριών του θεάτρου, της Κυβέλης με την Μαρίκα Κοτοπούλη στη Μαρία
Στιούαρτ του Σίλλερ. Καλλιτεχνικό γεγονός, επειδή οι δυο κυρίες δεν είχαν τις
καλύτερες σχέσεις και ανήκαν σε αντίθετα πολιτικά κόμματα. Στα σκηνικά αυτής της
παράστασης ένα άλλο μεγάλο όνομα, ο αρχιτέκτονας και Πειραιώτης Δημήτρης
Πικιώνης σε συνεργασία με τον Γ. Στέρη

3/1/1931 Άλλο γεγονός που φαίνεται ότι έλαβε χώρα στο Δημοτικό θέατρο εκείνη
την εποχή, είναι η παρουσία του θιάσου του επίσης Πειραιώτη Αιμίλιου Βεάκη με
τους Αθλίους του Β. Ουγκώ, με τον Βεάκη στο ρόλο του Γιάννη Αγιάννη.
1930-1940 Τη δεκαετία αυτή παίζονται κυρίως Οπερέτες του Θ. Σακελλαρίδη
(Δαιμονισμένη, Το διαβολόπαιδο), του Α. Χατζηαποστόλου (οι Απάχηδες των
Αθηνών, Πώς περνούν οι παντρεμένοι κ.α). Επίσης πολλές ερασιτεχνικές παραστάσεις
από τη Δραματική Σχολή του Ωδείου Πειραιώς και την Πρότυπο Δραματική Σχολή Πειραιώς.

Την περίοδο της Κατοχής το Δημοτικό λειτουργεί ως κέντρο διασκέδασης για τους Γερμανούς/

1944 Μετά τα Δεκεμβριανά αντικομουνιστικές παραστάσεις.

Αγγελική Φωτοπούλου

Πνευματική Ιστορία του Πειραιά

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης έρχεται από το Νέο Φάληρο στο κέντρο του
Πειραιά με το τραμ και περιγράφει το περίφημο ουζερί «Χάϊ-Λάϊφ» στην πλατεία Κοραή.

Το 1938 ο Μ. Καραγάτσης γράφει τον «Γιούγκερμαν» με μία από τις πιο
εκφραστικές περιγραφές του μεσοπολεμικού Πειραιά.

Νίκος Μπελαβίλας

Η φυγή της μεγαλοαστικής κοινωνικής ομάδας στην Αθήνα παρασέρνει και τους
λογοτέχνες, που βρίσκουν βήμα για τις δημοσιεύσεις τους στα έντυπα και του
εκδοτικούς οίκους της πρωτεύουσας. Οι περισσότεροι πλην του Πορφύρα
εγκαθίστανται στην Αθήνα. Μερικοί γίνονται ανταποκριτές αθηναϊκών εφημερίδων
στο επίνειο (Χρήστος Λεβάντας, Σπύρος Μελάς, Νίκος Μαράκης, Κώστας Σούκας)
Η γενιά που γεννιέται γύρω στα 1900 θα σταδιοδρομήσει πλέον εκτός Πειραιά
(Βεάκης, Παπανούτσος, Παξινού, Πικιώνης, Κριαράς, Τσαρούχης κ.ά.)
1927 Ιδρύεται η Δημοτική Βιβλιοθήκη επί δημαρχίας Τάκη Παναγιωτόπουλου
1935 Ιδρύεται το Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά

Γιάννης Τσαρούχης (1910 –1989)

Έφυγα δώδεκα ετών από τον Πειραιά. Υπήρχαν τα αστικά σπίτια τα οποία ήτανε
όμορφα και τακτικά και πολύ σκοτεινά απ’ τις πολλές κουρτίνες και υπήρχε ο λαϊκός
κόσμος ο οποίος ζούσε πολύ απλά, πολύ φτωχικά. Υπήρχε ένα σνομπάρισμα πολύ
μεγάλο των πλουσίων προς τους φτωχούς κι όταν ανέβαινα με το τραίνο στην Αθήνα
έβλεπα ότι υπήρχε μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στα κοστούμια που φορούσαν οι
Καστελοριζές και οι κυρίες που αγοράζανε μοντέλα από το Παρίσι.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Αυτό το θέατρο το αγαπώ, γιατί είναι στοιχειωμένο.

Γεώργιος Χρονάς

Ευάγγελος Παπανούτσος (1900 –1982)

Η στάση των αντιφρονούντων πολιτικών και πνευματικών κύκλων απέναντι στην
Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση υπήρξε αληθινά αξιοθρήνητη. Όταν ξαναφέρνω στο
νου μου το οικτρό θέαμα που παρουσίασε τότε η λεγόμενη επίλεκτη μερίδα ή ηγετική
τάξη της κοινωνίας μας, με τα δημοσιογραφικά της όργανα τους ακαδημαϊκούς και
τους κοινοβουλευτικούς εκπροσώπους της, ντρέπομαι και σαν Έλληνας και σαν
γραμματισμένος άνθρωπος. Πριν ακόμα δοθεί στη δημοσιότητα το νομοθέτημα είχεν
αρχίσει η πολεμική εναντίον μου με κακοπιστία, εμπάθεια και βιαιότητα που δεν
έχουν τα προηγούμενά τους στην πρόσφατη τουλάχιστον ιστορία μας. Όταν
δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες τα κείμενα και φάνηκε ότι η Κοινή Γνώμη
υποδέχτηκε τα προτεινόμενα μέτρα με χαρά και ελπίδες, η επίθεση έφτασε πια στην
αγριότητα και ξεπέρασε τα όρια της ντροπής.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Κοινωνική Ιστορία

Κοινωνία και πολιτισμός στον Μεσοπόλεμο.

Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, ο Πειραιάς συνεχίζει να διαμορφώνει μια
πολυσύνθετη κοινωνική και πολιτισμική ταυτότητα. Η ίδρυση δεκάδων σωματείων
και πολιτιστικών συλλόγων αντανακλά τη ζωτικότητα και τη διάθεση συλλογικής
οργάνωσης που χαρακτηρίζει την πόλη. Στις συνοικίες, αλλά και γύρω από το
Πασαλιμάνι και την Τερψιθέα, δημιουργούνται «μάντρες» όπου ανεβαίνουν
θεατρικές παραστάσεις, προβάλλονται ταινίες και φιλοξενούνται καραγκιοζοπαίχτες,
διαμορφώνοντας έναν λαϊκό και άμεσα προσβάσιμο πολιτισμό. Στο κέντρο, η
ανοικοδόμηση μεγάλων κινηματογράφων προσφέρει στους κατοίκους νέες μορφές
ψυχαγωγίας και ενσωματώνει την πόλη στις αισθητικές τάσεις της εποχής.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ιδρύονται δύο από τους σημαντικότερους αθλητικούς
συλλόγους της χώρας — ο Εθνικός το 1923 (Εθνικός Όμιλος Φιλάθλων Πειραιώς-
Φαλήρου) και ο Ολυμπιακός το 1925 (Ολυμπιακός Σύλλογος Φιλάθλων Πειραιώς) —
που θα συνδεθούν ανεξίτηλα με την ταυτότητα του Πειραιά. Παράλληλα, δεκάδες
ναυταθλητικοί, φυσιολατρικοί, πολιτιστικοί και προσφυγικοί σύλλογοι
αναπτύσσονται στις συνοικίες, ενισχύοντας την κοινωνική συνοχή και την κοινοτική ζωή.

1909 Ιδρύεται η Ανώνυμη Χημική Ελληνική Εταιρεία Λιπασμάτων στη Δραπετσώνα,
η μεγαλύτερη βαριά βιομηχανία της εποχής της. Στο εργοστάσιο των λιπασμάτων θα
ανεγερθεί ένας από τους πρώτους εργατικούς οικισμούς στην Ελλάδα, τα «Οικήματα Λιπασμάτων».

1923 Στο Μέγαρο Παπακώστα στην πλατεία Κοραή λειτουργεί ο πολυτελής
κινηματογράφος «Χάι-Λάιφ», στον οποίο προβλήθηκε η πρώτη ομιλούσα ταινία.

1933 Ιδρύεται ο Ναυτικός Όμιλος Αθηνών από τον Εμμανουήλ Μπενάκη και
επώνυμους Αθηναίους. Για να στεγαστεί κτίζεται ένα μοντερνιστικό κτίριο στην
κορυφή του λόφου, στο Τουρκολίμανο (Μικρολίμανο), όπου βρισκόταν η έπαυλη
Κουμουνδούρου. Το 1936 μετονομάζεται σε Ναυτικός Όμιλος Ελλάδος.

1936 Κατασκευάζεται το μεγάλο Σιλό Σιτηρών στην ακτή της Ηετιώνειας, στη Δραπετσώνα.

Στον νεόδμητο Ναυτικό Όμιλο Ελλάδος στο Τουρκολίμανο, ο Ιωάννης
Μεταξάς δεξιώνεται τον Γιόζεφ Γκέμπελς το φθινόπωρο του 1936.

Το 1937 ο Ιταλός Βιντσέντζο Καϊβάνο κτίζει τον ναό της Αγίας
Αικατερίνης στην Καστέλλα, με υπόγεια κρύπτη για τη σαρκοφάγο της
συζύγου του Αικατερίνης Λεμπέση. Η αναφορά ότι ο Καϊβάνο ήταν
κατάσκοπος και το 1940 λειτουργούσε ασύρματο στην κρύπτη, έχει
περάσει στους λαϊκούς θρύλους του Πειραιά.

Νίκος Μπελαβίλας

Μαυροπίνακας

O Πειραιάς με τις τρεις πιο σύγχρονες πολεμικές του μορφές. Η πρώτη αφορά τον
Πειραιά στην Επανάσταση του 1821, την περίοδο που τον συγκροτεί ως θέατρο
επιχειρήσεων, ως τόπο άφιξης των προσφύγων από τα καμένα νησιά όπως η Χίος και
κυρίως ως τον τόπο εγκατάστασης των Υδραίων σε τέτοιο αριθμό, που μειώθηκε ο
πληθυσμός στο νησί τους.

Δεύτερη πολεμική μορφή του λιμανιού είναι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, όπου στη
διάρκεια της Κατοχής ο Πειραιάς υφίσταται συστηματικούς βομβαρδισμούς από τη
γερμανική αεροπορία αλλά και από τη συμμαχική αεροπορία. Τότε το λιμάνι θα
γεμίσει από ναυάγια εμπορικών κυρίως πλοίων, γεγονός που θα περιορίσει τη χρήση του.

Το τρίτο πολεμικό πρόσωπο του λιμανιού σκιαγραφείται στην εμφύλια σύγκρουση
του Δεκεμβρίου του 1944, όταν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ, συγκρουόμενες με
βρετανικές δυνάμεις και δυνάμεις της κυβέρνησης, επιχειρούν να ελέγξουν το σύνολο
της Αθήνας και του Πειραιά. Από τις δύο άκρες του λιμανιού θα επιχειρηθεί η αρχή
της ανακατάληψης πρώτα του Πειραιά και μετά της Αθήνας εκ μέρους των
βρετανικών δυνάμεων για λογαριασμό του αστικού κόσμου της χώρας. Η
ανακατάληψη του Πειραιά περιλαμβάνει και μυθιστορηματικές σκηνές όπως η
αναρρίχηση Ινδών Γκούρκα από τον εξωτερικό βράχο του Προφήτη Ηλία, για την
κατάληψη του πολυβολείου που υπήρχε στην κορυφή και το οποίο κατείχαν οι
δυνάμεις της Αριστεράς.

Τάσος Σακελλαρόπουλος

Ιστορία του Πειραιά

Η μεταπολεμική ανασυγκρότηση

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Πειραιάς καλείται να επουλώσει τις βαθιές
πληγές που άφησαν πίσω τους οι βομβαρδισμοί, η πείνα και η μαζική φυγή
πληθυσμού. Παρά τις τεράστιες υλικές καταστροφές, η πόλη αρχίζει σταδιακά να
ανασυγκροτείται, αξιοποιώντας τον δυναμισμό του λιμανιού και τον ιστορικό ρόλο
της ως βιομηχανικού και εμπορικού κέντρου. Οι συνοικίες επεκτείνονται ή
ξαναχτίζονται, το λιμάνι ανακάμπτει και η βιομηχανική δραστηριότητα γνωρίζει νέα
άνθηση, με περίπου 3.500 μικρές και μεγάλες μονάδες να λειτουργούν τις επόμενες
δεκαετίες. Ο πληθυσμός αυξάνεται συνεχώς και στα τέλη του 20ού αιώνα ο
ευρύτερος Πειραιάς αγγίζει το μισό εκατομμύριο κατοίκους, επιβεβαιώνοντας τον
ρόλο του ως μιας από τις μεγαλύτερες πόλεις της χώρας.
Η δεκαετία του 1960, παρά το πολιτικά ταραχώδες κλίμα, χαρακτηρίζεται από
πολιτιστική ζωηρότητα και κοινωνική κινητικότητα. Το Δημοτικό Θέατρο γνωρίζει
νέα άνθηση, ενώ σε όλες τις γειτονιές λειτουργούν κινηματογράφοι, λέσχες και
πολιτιστικοί χώροι που συνθέτουν ένα πλούσιο αστικό τοπίο. Ωστόσο, η περίοδος δεν
είναι δίχως δραματικές πολιτικές εντάσεις: η «Μάχη της Παράγκας» στη
Δραπετσώνα και η δολοφονία του πειραιώτη βουλευτή, γιατρού και βαλκανιονίκη
Γρηγόρη Λαμπράκη —γεγονός που σημάδεψε όλη τη χώρα— αφήνουν ανεξίτηλο
αποτύπωμα στην ιστορία της πόλης.

1949 Ολοκληρώνεται η πρώτη φάση των επισκευών των πολεμικών καταστροφών
στο λιμάνι. Επιδιορθώνονται κρηπιδώματα, ναυπηγοεπισεκυαστικές δεξαμενές και
ανελκύονται τα ναυάγια.

1960 Η κυβέρνηση επιχειρεί τα Χριστούγεννα να κατεδαφίσει την παραγκούπολη της
Δραπετσώνας για να κτίσει προσφυγικές πολυκατοικίες. Ξεσπάει η «Μάχη της
Παράγκας» και κηρύσσεται γενική απεργία στον Πειραιά. Το πρόγραμμα
κατεδαφίσεων αναστέλλεται.

Από τη Δικτατορία έως τους σεισμούς

Η επιβολή της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1967 σηματοδοτεί το τέλος της
μεταπολεμικής πορείας ανασυγκρότησης και την έναρξη μιας νέας περιόδου βίαιης
αστικής μεταμόρφωσης. Με τον διορισμό του Αριστείδη Σκυλίτση στη θέση του
δημάρχου, το ιστορικό κέντρο του Πειραιά ισοπεδώνεται, παραδίδεται σε
«αντιπαροχή» και γεμίζει νέες πολυκατοικίες, οδηγώντας στην κατεδάφιση χιλιάδων
νεοκλασικών κτιρίων. Η Πειραϊκή και το Φάληρο αλλοιώνονται με εκτεταμένες
επιχωματώσεις που αλλάζουν ριζικά την αρχαία ακτογραμμή και τα τείχη.
Παράλληλα, κατασκευάζονται μεγάλα έργα, όπως το Στάδιο «Γεώργιος
Καραϊσκάκης» και η λεωφόρος Ποσειδώνος, που μεταμορφώνουν οριστικά την περιοχή.

1968 Κλείνουν τα πορνεία της Τρούμπας και κατεδαφίζονται το «Ρολόι», η Ράλλειος
και το Α’ Γυμνάσιο στην πλατεία Κοραή, το Β’ Γυμνάσιο στην οδό Αφεντούλη, η
Δημοτική Αγορά στο λιμάνι, σχεδόν όλες οι επαύλεις του Τσίλλερ. Το κτίριο της
Ιωνιδείου γλύτωσε λόγω της επιμονής της σχολικής επιτροπής απέναντι στον
Αριστείδη Σκυλίτση. Επιχωματώνονται οι αρχαιότητες της Πειραϊκής και η αμμουδιά του Φαλήρου.

1969 Ανεγείρεται ο «Πύργος» -το εμποροναυτιλιακό κέντρο στη θέση της δημοτικής
αγοράς σε σχέδια Γ. Βικέλα- και η «Παγόδα» -ο σταθμός επιβατών ΟΛΠ στη θέση
του παλαιού τελωνείου σε σχέδια Γ. Λιάπη και Η. Σκρουμπέλου.

1972 Ολοκληρώνεται από τον ΕΟΤ η επέκταση του Πασαλιμανιού και η δημιουργία της Μαρίνας Ζέας.

Νίκος Μπελαβίλας

Θεατρική Ιστορία του Πειραιά

Ο Άγγελος της ιστορίας

Το 1920 ο Klee ζωγράφισε την ακουαρέλα Angelus Novus. Ένας άγγελος
ετοιμάζεται να απομακρυνθεί, τα μάτια του κοιτάζουν, τα φτερά του ανοιχτά, είναι ο
άγγελος της ιστορίας.

Μέσα από μια αλυσίδα γεγονότων, πάνω από την καταστροφή, η καταιγίδα σπρώχνει
το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά προς την πρόοδο. Το Εθνικό Θέατρο με Δ/ντη τον
Δημήτρη Ροντήρη, η Εθνική Λυρική Σκηνή σε μουσική διεύθυνση Αντίοχου
Ευαγγελάτου, το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο του Μάνου Κατράκη, ο Μίκης
Θεοδωράκης με την Ασπασία Παπαθανασίου και την Ηλέκτρα του Σοφοκλή, η
Μαρία Αλκαίου και ο Βασίλης Διαμαντόπουλος με το Νησί της Αφροδίτης του
Πάρνη, ο Αλέκος Αλεξανδράκης με τον Γιώργο Σεβαστίκογλου ανεβάζουν το
Έγκλημα και Τιμωρία του Ντοστογιέφσκι, ο Κάρολος Κουν παρουσιάσει το έργο του
Στάινμπεκ Άνθρωποι και Ποντίκια, ο Σωκράτης Καραντινός παρουσιάζει σε σκηνικά
Εγγονόπουλου, Γκολντόνι, κλπ., κλπ, κλπ. και ο Άγγελος της ιστορίας ετοιμάζεται να πετάξει.
Ανάμεσα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στους διχασμούς που ανανεώνονται, στη
δικτατορία που έρχεται, ο ρόλος ενός πολιτιστικού οργανισμού είναι να φροντίζει
ώστε να πορευόμαστε με ασφάλεια, με σεβασμό και ήθος.
Το Δημοτικό Θέατρο, με την αγάπη που το περιβάλλει μια πόλη, αποδεικνύει ότι δεν
είναι ένα αρχιτεκτόνημα αλλά ένας συνεκτικός τόπος, όπου το θέατρο με την δική
του λογική λειτουργεί με την αίσθηση της ευθύνης και του επείγοντος. Το Δημοτικό
Θέατρο υπόσχεται, υπόσχεται μέλλον, υπόσχεται ηθική και το 1957 αποκτά τον δικό
του θίασο, το Πειραϊκό Θέατρο, με σκηνοθέτη τον Δημήτρη Ροντήρη.

Νίκος Διαμαντής

Η μεταπολεμική περίοδος ήταν περίοδος σχετικής άνθισης, τουλάχιστον την περίοδο
1947-1967 για το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Πρόκειται για τις ένδοξες μέρες.
1947 -1960 Είναι η περίοδος της στενής συνεργασίας του Εθνικού Θεάτρου με το
Δημοτικό Θέατρο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτή τη περίοδο το Δημοτικό
Θέατρο λειτούργησε ως Δεύτερη σκηνή του Ε.Θ. Συνολικά, όπως φαίνεται και στο
Αρχείο του Εθνικού θεάτρου, 74 παραστάσεις του Ε.Θ. έχουν παρουσιαστεί στο ΔΘΠ
μέχρι το 2014 και 25 εμφανίζονται για πρώτη φορά στο Δημοτικό. Η συνεργασία
ξεκινάει το 1948 με την Βαβυλωνία του Βυζάντιου, σε σκηνοθεσία του Δ. Ροντήρη με
τους Χ. Νέζερ και Χ. Ευθυμίου.

Ιδίως τη πρώτη περίοδο το Εθνικό παρουσίασε κλασικά έργα του ελληνικού αλλά και
του διεθνούς ρεπερτορίου με σπουδαίους πρωταγωνιστές και εκλεκτούς συντελεστές.

1948 Η παράσταση Πέρσαι του Αισχύλου, σε σκηνοθεσία Δ. Ροντήρη και
μουσική Γ. Βάρβογλη, η οποία είναι επανάληψη της παράστασης του 1938
και στη διανομή εμφανίζεται μεν ο Α. Μινωτής, ως αγγελιαφόρος αλλά στην
παράσταση του Δημοτικού το ρόλο αυτό τον παίζει ο Στέλιος Βόκοβιτς. Η
παράσταση Αμφιτρύων του Μολιέρου & Η πόρτα πρέπει να είναι ανοιχτή ή
κλειστή του Α. ντε Μυσέ σε ενιαία παράσταση σε σκην. Δ. Ροντήρη με μία
εξαιρετική διανομή με τον Δ. Χορν και τη Μ. Αρώνη. Στη παράσταση Το
τραγούδι της κούνιας του Γκ. & Μ. Σιέρα και το Ζητείται υπηρέτης του Μπ.
Άννινου, σε ενιαία παράσταση και σε σκηνοθεσία Κ. Μιχαηλίδη εμφανίζεται
η Μελίνα Μερκούρη. Είναι από τις πρώτες εμφανίσεις της Μερκούρη, την
εμφάνιση της οποίας ο τοπικός τύπος (Ελεύθερη ώρα Πειραιώς) επέκρινε:
«καί ήμαρτον, Θεέ μου ή δ. Μελίνα Μερκούρη, μέ τήν περίεργη: «άπαγγελία
της— εκείνο το δήτω(ζήτω) ή ήγουμένη». ,!!! Μά τί είναι αυτά;;;» ενώ στην
παράσταση Άνθρωπος και Υπεράνθρωπος του Τζ. Μπερναρντ Σώου, το 1948
η ίδια εφημερίδα την κρίνει «συμπαθητική».

1950 Οι φοιτηταί του Γρ. Ξενόπουλου σε σκηνοθεσία του Δ. Ροντήρη με την
Ε. Λαμπέτη και τον Δ. Χορν. Η «Φωνή Πειραιώς» έγραψε: «Τό Πειραϊκόν
κοινόν δέχτηκε τούς «Φοιτητάς» μ' Αγάπη καί κατα νόηση. Ή ανάπτυξη τού
θεατρικού αισθητηρίου είνε ολοφάνερη. Ή διαφορά από άλλοτε πολύ σημαντική
κι’ ακόμα είμαστε στα πρώτα βήματα»

1951 Η παράσταση Άνθρωποι και ποντίκια του Τζ. Σταινμπεκ σε σκηνοθεσία
του Καρόλου Κουν και σκηνικά -κοστούμια του Σ. Βασιλείου. Μία από τις
λίγες σκηνοθεσίες που έκανε ο Κουν εκτός Θεάτρου Τέχνης, την περίοδο που
το Θέατρο Τέχνης είχε αναστείλει τη δράση του. Στη διανομή βρίσκουμε
μερικούς από τους ηθοποιούς που θα συναντήσουμε και στο Τέχνης
αργότερα, όπως τον Β. Διαμαντόπουλο και τον Δ. Χατζημάρκο. Ο
καλόκαρδος γκρινιάρης του Γκολντόνι κάνει δηλαδή πρεμιέρα στο Δημοτικό
Θέατρο, σε σκηνοθεσία Σ. Καραντινού και σκηνικά-κοστούμια του Ν. Εγγονόπουλου.

1953 Ο κατά φαντασίαν ασθενής του Μολιέρου σε σκηνοθεσία Α. Σολομού,
πρώτη παραγωγή με την Αλίκη Βουγιουκλάκη σε μία από τις πρώτες της
εμφανίσεις. Η «Ελληνική Ώρα Πειραιώς»: «Στον γεμάτο αύθορμητισμό ρόλο
τής ένζενύ, τής μκρής Α. Βουγιουκλάκη, πού καλπάζει γιά νά κατακτήση έπίζηλη
θέσι σουμπρέττας». Επίσης στο ίδιο δημοσίευμα: «Οί Πειραιώτες χθές
δοκίμασαν στό έπαρκο τήν αισθητική συγκίνησι καί άπό άλλη παρόρμησι καί
άπό άλλο κίνητρο. Μετράτε: Ροντήρης, Κλώνης, Νικηφοράκη, Μπινιάρης, Βουγιουκλάκη.»

1947 Παραστάσεις Εθνικής Λυρικής Σκηνής (πρώτη παράσταση «Μανόν», Μουσική
Διεύθυνση Α. Ευαγγελάτου).

1955-1956 Παραστάσεις του Ελληνικού Λαϊκού Θεάτρου του Μ. Κατράκη με έργα
όπως Το κορίτσι με το κορδελάκι, του Ν. Περγιάλη.

1957-1959 Είναι η δεύτερη (μετά το Χρηστομάνο) προσπάθεια δημιουργίας θιάσου
του ΔΘΠ. Πρόκειται για το θίασο «Πειραϊκό θέατρο», που δημιούργησε ο Δημήτρης
Ροντήρης, όταν έφυγε από το Εθνικό. Ο Δήμαρχος Πειραιώς Δ. Σαπουνάκης μαζί με
τον Νικηφόρο Βρεττάκο, που ήταν δημοτικός σύμβουλος, πρότειναν στον Ροντήρη
να αναλάβει το Δημοτικό θέατρο, πράγμα το οποίο έγινε.

Στις 5 Δεκεμβρίου του 1957 γίνεται η πρεμιέρα του «Πειραϊκού θεάτρου με την
Δωδέκατη νύχτα του Σαίξπηρ, η οποία αναδείχτηκε σε μεγάλη επιτυχία με 100
παραστάσεις. Στόχος του Ροντήρη, τα δύο χρόνια που έμεινε στο Δημοτικό, ήταν η
διαπαιδαγώγηση του Πειραϊκού κοινού, μέσω παραστάσεων όπως το Μελτεμάκι του
Π. Χορν, η Λοκαντιέρα του Γκολντόνι, αλλά και οι Πέρσες του Αισχύλου. Οι Πέρσες
μαζί με την Ηλέκτρα (με την Ασπασία Παπαθανασίου) αποτέλεσαν άλλωστε τα δυο
έργα στην διεθνή περιοδεία του θεάτρου, το Μάϊο του 1959. Αποτέλεσαν όμως και τη
δικαιολογία, ώστε ο Δήμαρχος Π. Ντεντιδακης να λύσει το συμβόλαιο του
«Πειραϊκού θεάτρου» και του Ροντήρη με το Δημοτικό θέατρο. Και έτσι άδοξα
τελειώνει και αυτή η δεύτερη προσπάθεια δημιουργίας θιάσου στο Δημοτικό.
1961 Διοργανώνονται μεγάλες Συναυλίες του Μ. Θεοδωράκη με τον Μουσικό
Οργανισμό Πειραιά, ο οποίος λειτούργησε μεταξύ 1966 και 1967 με επικεφαλής τον
Μ. Θεοδωράκη. Επιχειρείται τότε και επί δημαρχίας του Γ. Κυριακάκου, να
δημιουργηθεί ένας πόλος πολιτισμού και στεγάζεται στο Δημοτικό Θέατρο.
Αναπτύσσεται έτσι μια πολυσχιδής δραστηριότητα με συναυλίες (Χρ. Λεοντή, Μ.
Λοΐζου εδώ παίχτηκαν για πρώτη φορά τα Νέγρικα), με μουσικά και
κινηματογραφικά σεμινάρια. Εξαιρετικά νεοτερικό στοιχείο και η εγγραφή
συνδρομητών, των Φίλων της Μουσικής.

Όλα αυτά βέβαια διακόπτονται με την επιβολή της δικτατορίας, στις 21/4/1967.

1965 Από τις εξαιρετικές στιγμές του Δημοτικού ήταν η εμφάνιση του θιάσου του Α.
Αλεξανδράκη με το Έγκλημα και Τιμωρία, του Ντοστογιέφσκι, σε σκηνοθεσία Γ.
Σεβαστίκογλου. Ο Αι. Χουρμούζιος γραφεί στην Καθημερινή (8-12-1965):
«Πηγαίνετε στον Πειραιά, να ιδήτε μια καλή, μιαν άριστη παράσταση…Το Δημοτικό του
Πειραιώς είναι αυτή τη στιγμή ένας θεατρικός πόλος έλξεως».

1967 -1974 Κατά την περίοδο της Δικτατορίας αποσπασματικά πέρασαν κάποιοι
εκλεκτοί θίασοι όπως και κάποιες παραστάσεις του Εθνικού.

1971 Ο Θίασος Μινωτής – Παξινού με τη παράσταση Μάνα κουράγιο, του
Μπ. Μπρέχτ, που είναι και η τελευταία παράσταση της Πειραιώτισσας
Κατίνας Παξινού και όπως η ίδια έλεγε «Κάθε φορά που μου δόθηκε η
ευκαιρία να παίξω στον Πειραιά….μια λαχτάρα και μια τρεμάμενη νοσταλγία
με φέρνει στη σκηνή του Δημοτικού, που αντικρίζει το πατρικό μας σπίτι».
Το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο του Μ. Κατράκη με τον Βασιλιά Ληρ, του Σαίξπηρ.
1972 Ο Θίασος Δ. Χορν με την παράσταση Ριχάρδος ο Γ’, του Σαίξπηρ.

1973 Ο Θίασος «Προσκήνιο» του Α. Σολομού με την παράσταση Ο καλός
άνθρωπος του Σετσουάν, του Μπρεχτ.
Την ίδια περίοδο δίνονται και παραστάσεις του Εθνικού θεάτρου,

1968 Ο Ερρίκος Δ’ του Σαίξπηρ, σε σκηνοθεσία Λ. Τριβιζά, κοστούμια Σ.
Χαρατσίδη, με το Δ. Χορν, έκανε τις τοπικές εφημερίδες να λένε
(Κοινωνική): «Από πλευράς άποδόσεως, κατάπληξιν μάς προξένησε, ό καθ’
όλα αριστος Δημήτρης Χόρν, ώς «'Ερρίκος Δ'». ’Ήτον τόσο τέλειος, λές και τό
έργο γράφτηκε στά μέτρα του……»

1971 Σεισμό φαίνεται να προκάλεσε η παράσταση Ο μισάνθρωπος, του
Μολιέρου σε σκηνοθεσία Σπ. Ευαγγελάτου και σκηνικά-κοστούμια Γ. Πάτσα.
Οι εφημερίδες της εποχής είναι σοκαρισμένες από το νεοτερικό ανέβασμα της
παράστασης από τον Σπύρο Ευαγγελάτο. (Δημότης): «Ο Μισάνθρωπος
Μολιέρου με αμφιέσεις μίντι και πυτζάμες….για να το καταλαβη το… «ανόητον
κοινό»…… Στον «Μισάνθρωπο» δέν είδομεν χθές παράστασιν, αλλά πρόβα
«τζενεράλε» μέ τά καθημερινά κοστούμια καί φορέματα τών ήθοποιών».

1973 Στο Δον Κιχώτης, του Θερβάντες σε σκηνοθεσία Τ. Μουζενίδη
συμπράττουν οι αδελφοί Φωτόπουλοι. Για τα σκηνικά ο Δ. Φωτόπουλος και
για τα κοστούμια ο Β. Φωτόπουλος. Η μουσική είναι του Μάνου Χατζηδάκι
με Δον Κιχώτη τον Μάνο Κατράκη.

Αγγελική Φωτοπούλου

Πνευματική Ιστορία του Πειραιά

Κατά τη διάρκεια της «Μάχης της Παράγκας», ο Μίκης Θεοδωράκης
εμπνέεται και συνθέτει τη «Δραπετσώνα». Την ηχογραφεί την ίδια μέρα
στο στούντιο της Columbia στον Περισσό, με στίχους του Τάσου
Λειβαδίτη και τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση, δημιουργώντας ένα
από τα πιο εμβληματικά του τραγούδια.

Συγκλονιστικές ταινίες γυρίζονται με θέμα ή πεδίο τον Πειραιά και την
Τρούμπα. Ο Μιχάλης Κακογιάννης γυρνάει πλάνα στο Τουρκολίμανο για
τη «Στέλλα», ο Ζυλ Ντασέν κινηματογραφεί το «Ποτέ την Κυριακή» με
τη Μερκούρη στην Τρούμπα, στο λιμάνι και στο Πέραμα. Η Τζένη
Καρέζη πρωταγωνιστεί στα «Κόκκινα Φανάρια», ενώ η «Όμορφη Πόλη»
του Κούνδουρου και η «Συνοικία το Όνειρο» του Αλεξανδράκη έχουν ως
σκηνικό τις προσφυγικές γειτονιές.

Σε μια προσπάθεια ανάταξης της πολιτιστικής ζωής της πόλης, ο Δημήτρης Ροντήρης
ιδρύει το Πειραϊκό Θέατρο, που γίνεται σημαντικό θεσμός στην πόλη και αποκτά
διεθνή απήχηση.

1958 Ιδρύεται ένας από τους μαζικότερους πνευματικούς πόλους της πόλης, η
Πνευματική Εστία Νίκαιας.

Ο Πειραιάς γίνεται σκηνικό στα έργα πειραιωτών συγγραφέων και καλλιτεχνών που
ζουν πλέον στην Αθήνα (Μουρσελάς, Χαριτόπουλος, Τζούμας, Μούλιος, Γιάννης
Κακουλίδης, Τσαρούχης κ.ά.)

Σε μια προσπάθεια ανάταξης της πολιτιστικής ζωής της πόλης, ο Δημήτρης Ροντήρης
ιδρύει το 1957 το Πειραϊκό Θέατρο, σε συνεργασία με τον Δήμο Πειραιά και με έδρα
το  Δημοτικό Θέατρο, που γίνεται σημαντικό θεσμός στην πόλη και αποκτά διεθνή
απήχηση. Το Πειραϊκό Θέατρο αποτέλεσε πεδίο πειραματισμών πάνω στην
αναπαράσταση του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, και οι παραστάσεις του παίζονται σε
παγκόσμιες περιοδείες, με θερμή υποδοχή και πολλές βραβεύσεις.

1959 Ιδρύεται το Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδας στο λιμάνι της Ζέας.

1960 Δημιουργείται το Ιστορικό Πειραϊκό Αρχείο, μετά από δωρεά του Ι. Μελετόπουλου.

1962 Συναυλία της Λαϊκής Ορχήστρας του Μίκη Θεοδωράκη στο Δημοτικό Θέατρο,
οργανωμένη από τον Φοιτητικό Σύλλογο Πειραιά. Ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης,
Κώστας Χατζής και η Γιώτα Λύδια τραγουδούν τον Επιτάφιο, κ.ά. Το θέατρο ήταν
γεμάτο ασφυκτικά, κι όσοι δεν μπόρεσαν να μπουν έμειναν έξω και τραγουδούσαν.

1966 Νέα συναυλία της λαϊκής Ορχήστρας του Μίκη Θεοδωράκη στο Δημοτικό
Θέατρο, με τη Μαρία Φαραντούρη να τραγουδά το Μαουτχάουζεν και τον
Μπιθικώτση τη Ρωμιοσύνη.

Την ίδια χρονιά ο Θεοδωράκης συνεργάζεται με τον Δήμο Πειραιά στη δημιουργία-
υποστήριξη τοπικών μουσικών οργανισμών (Μουσικό Οργανισμό Πειραιά, Δημοτική
Συμφωνική Πειραιώς)

Νίκος Μπελαβίλας

Δημήτρης Ροντήρης (1899 – 1981)

Ύστερα από μακρόχρονη προετοιμασία, αποφάσισα οριστικά να ανεβάσουμε τους
Πέρσες στον λόφο του Προφήτη Ηλία, αφού ήρθα σε συνεννόηση, εμπιστευτικά φυσικά,
με μερικούς απ' τους δημοτικούς συμβούλους. Ξετρελάθηκαν. Η συγκίνησή τους δεν
περιγράφεται! Αφού πήγαμε στον λόφο μαζί, τους τόνισα να διαμορφώσουν, σύμφωνα
με τις υποδείξεις μου, την πλευρά του λόφου που βλέπει κατά τη Σαλαμίνα, ώστε το
κοινό να αντικρίζει το μέρος όπου δόθηκε η ναυμαχία. Θαυμασμός εκ μέρους τους! Η
παράσταση δόθηκε το φθινόπωρο του 1958. Αφάνταστη η επιτυχία!

Βάσιας Τσοκόπουλος

Απομακρύνθηκα από τον Πειραιά μου. Ποτέ όμως από τους αρχαίους τραγικούς.
Επιστρέφω πάντα δυνατά, σαν πειραιώτης, στη γραφή τους.

Γεώργιος Χρονάς

Κατίνα Παξινού (1900 – 1973)

Όταν παίζεις στο θέατρο υπάρχει μια γοητεία που δεν τη νιώθεις μπροστά στην κάμερα.
Αδύνατον. Στο θέατρο υπάρχει μία μάχη, συνεχής μάχη με τους θεατές. Πρέπει να
κάθονται ακίνητοι και να σ' ακούν. Ανεξάρτητα πόσο μεγάλη είναι η παύση που κάνεις
εσύ φυσικά… Υπάρχει αυτή η γοητεία τους παρακολουθείς.
«Τώρα, μείνετε ακίνητοι, όχι ακόμα… θα το κρατήσω, θα το κρατήσω… λίγο ακόμα.
Τώρα μπορείτε ν’ αναπνεύσετε. Έχετε την άδειά μου».
Υπάρχει αυτή η αντιπαράθεση. Και μετά πρέπει να τους ξανακερδίσεις. Σα να είσαι σε
μια ταυρομαχία και πρέπει να ημερέψεις τον ταύρο. Ο ταύρος είναι το κοινό.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Ο Πειραιάς μου, η καρδιά μου χτυπά δυνατά όταν παίζω στη σκηνή, Μην ρωτάτε πώς.

Δέστε με. Κοιτάχτε πώς χτυπιέμαι.

Γεώργιος Χρονάς

Αιμίλιος Βεάκης (1884 –1951)

Τον έρμο το γιαλό πνίγει το σούρουπο
κ’ η συντροφιά βουβή, θλιμμένη
αργοτσουγκράει τις κούπες σιγανά.
Τ’ αργό σου, αργό ν’ ακούσει περπάτημα
λες κι έτσι αμίλητη προσμένει
στο πρωτοβρόχι που άνοιξε ξανά.
Πλάι στο ποτήρι μου έχω το ποτήρι σου
και την καρέκλα σου αντικρύ μου
– τι έχ’ η καρδιά μου και πονεί;
κ’ είναι κρασί γεμάτο το ποτήρι σου
κ’ είναι γιομάτη σπαραγμό η ψυχή μου
κ’ είναι η καρέκλα σου αδειανή.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Δεν έχω άλλη σκέψη παρά να είμαι ηθοποιός και μάλιστα Πειραιώτης πάντα. Ακόμη και εις Παρισίους.

Γεώργιος Χρονάς

Εμμανουήλ Κριαράς (1906 –2014)

Έχω λόγους να αγαπώ τον Πειραιά: εδώ γεννήθηκα το Νοέμβριο του 1906. Με τιμά το
γεγονός ότι έχω την ίδια γενέτειρα με τον αείμνηστο παιδαγωγό, στενό και εγκάρδιο
φίλο μου, τον Ευάγγελο Παπανούτσο, αλλά και τους εξίσου σημαντικούς Δημήτρη
Ροντήρη, Γιάννη Τσαρούχη, Μάριο Πλωρίτη και άλλους.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Ακόμα ο Πειραιάς φροντίζει να μαθαίνω. Είναι στο αίμα μου, η γνώση του.

Γεώργιος Χρονάς

Θανάσης Βέγγος (1927 –2011)
Ναι τρέχω γιατί παίζω απόψε στο Δημοτικό Θέατρο. Μην με εμποδίζετε..

Νίκος Ζαχαρίου (1923 – 2007)
Μαρία Κάλλας και Δημοτικό Θέατρο η ζωή μου στην τέχνη. Και εις ύψος.

Γεώργιος Χρονάς

Κοινωνική Ιστορία του Πειραιά

Στη μεταπολεμική περίοδο, η κοινωνική ζωή του Πειραιά διαμορφώνεται από τις
εκτεταμένες καταστροφές και τους χιλιάδες θανάτους του πολέμου, τη διάλυση της
οικονομίας, τις μετακινήσεις πληθυσμού και τις έντονες προσπάθειες καθημερινής
επιβίωσης. Οι γειτονιές ανασυγκροτούνται αργά, ενώ η πόλη αντιμετωπίζει μεγάλες
κοινωνικές ανισότητες, μετανάστευση, στεγαστικά προβλήματα και πολιτικές
εντάσεις. Μέσα σε αυτό το σύνθετο τοπίο, οι κάτοικοι αναπτύσσουν νέες μορφές
συλλογικότητας, πολιτισμού και κοινωνικής δράσης, που καθορίζουν τον χαρακτήρα
του Πειραιά τις δεκαετίες που ακολουθούν.

1955 Στις 17 Ιουλίου, είκοσι επτά βαρυποινίτες πολιτικοί κρατούμενοι του Εμφυλίου
δραπετεύουν από τα Βούρλα, που εν τω μεταξύ είχαν μετατραπεί σε φυλακές, μέσω
σήραγγας κάτω από την οδό Δογάνης.

Χιλιάδες μετανάστες φεύγουν από το λιμάνι με υπερωκεάνεια προς την
Αυστραλία και τον Καναδά ή με τρένα προς το Βέλγιο και τη Γερμανία.
Οι περισσότεροι θα γίνουν βιομηχανικοί εργάτες ή εργάτες ορυχείων.

Ο Αριστείδης Σκυλίτσης οργανώνει το 1972, στην επέτειο του
πραξικοπήματος της 21 ης Απριλίου, μαζικό γάμο πενήντα απόρων
κορασίδων και στήνει στο Πασαλιμάνι έναν τεράστιο πίδακα -πολύχρωμο
σιντριβάνι- ονομάζοντας το «Τα νερά που χορεύουν». Το σιντριβάνι
λειτούργησε ελάχιστα λόγω τεχνικού προβλήματος.

Νίκος Μπελαβίλας

Μαυροπίνακας

Η νέα ζωή του λιμανιού και του Πειραιά ξεκινάει συμβολικά και πραγματικά με το
εντυπωσιακό έργο της ανάσυρσης των ναυαγίων του πολέμου.
Ειδικά συνεργεία με ευρηματικότητα και ευρεσιτεχνίες έστελναν δύτες στα
ναυαγισμένα κήτη, οι οποίοι έδεναν στις κουπαστές των ναυαγίων μεγάλους
υδατοστεγείς σάκους, σαν μπαλόνια, που με παροχή αέρα από την επιφάνεια γέμιζαν και φούσκωναν.
Σταδιακά, και όσο τα μπαλόνια γέμιζαν αέρα, τα φουγάρα, οι γερανοί και οι
υπερκατασκευές των πλοίων ξενέριζαν και ανέβαιναν στην επιφάνεια. Στη συνέχεια,
πάλι συνεργεία δυτών σφράγιζαν πρόχειρα τα μεγάλα ανοίγματα στα ύφαλα των
πλοίων που είχαν ανοίξει οι βόμβες.
Μετά, για μέρες πολλές, αντλίες τραβούσαν το θαλασσινό νερό από τα κήτη των
πλοίων και τα πλοία, ένα-ένα, επέπλεαν δίνοντας τη δυνατότητα να ρυμουλκηθούν σε
κοντινά ναυπηγεία για επισκευή ή για διάλυση.

Τάσος Σακελλαρόπουλος

Ιστορία του Πειραιά

Η Μεταπολίτευση και το τέλος της βιομηχανίας

Με την πτώση της δικτατορίας, το κλίμα στην πόλη αλλάζει σταδιακά, όμως το Δημοτικό
Θέατρο έχει ήδη εισέλθει σε μια μακρά περίοδο παρακμής. Οι καταστροφικοί σεισμοί του
1981 και του 1999 επιδεινώνουν δραματικά την κατάσταση, προκαλώντας σοβαρές βλάβες
στη στέγη και στο αέτωμα της οδηγώντας στη διακοπή λειτουργίας του θεάτρου για πολλά
χρόνια. Για δεκαετίες το κτίριο στέκει βουβό και εγκαταλειμμένο, σύμβολο της παραμέλησης
αλλά και της προσδοκίας για αναβίωση, ώσπου στο τέλος του 20ού αιώνα ξεκινά επιτέλους η
μεγάλη προσπάθεια αποκατάστασής του.

Την ίδια μεταπολιτευτική περίοδο, η πόλη ασφυκτιά από τη συνεχή ανοικοδόμηση. Οι
πολυκατοικίες έχουν καλύψει κάθε ελεύθερη επιφάνεια του παλαιού σχεδίου πόλης και
εξαπλώνονται αδιάκοπα προς τις συνοικίες. Το κυκλοφοριακό πρόβλημα επιδεινώνεται, ενώ
η ατμόσφαιρα επιβαρύνεται μόνιμα από ρύπους αυτοκινήτων, γερασμένων βιομηχανιών και
πλοίων, δημιουργώντας μια πυκνή ομίχλη πάνω από τις κατοικημένες περιοχές. Παράλληλα,
η αποβιομηχάνιση που πλήττει την Ελλάδα και την Ευρώπη τις δεκαετίες του 1980 και του
1990 έχει καταστροφικές συνέπειες για τον Πειραιά: ιστορικά εργοστάσια ενός αιώνα δεν
εκσυγχρονίζονται αλλά κλείνουν, όπως τα Λιπάσματα Δραπετσώνας και οι περισσότερες
μονάδες κατά μήκος της οδού Πειραιώς και του Αγίου Διονυσίου. Η ανεργία εκτινάσσεται,
και ο Πειραιάς βιώνει μια ακόμη βαθιά κοινωνική και οικονομική κρίση.

Νίκος Μπελαβίλας

Θεατρική Ιστορία Πειραιά

Ερμηνεύοντας το μέλλον

Ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ο Πειραιάς και το Δημοτικό Θέατρο, μετά την
Δικτατορία, αρχίζουν αργά αλλά σταθερά, με κορύφωση τα δέκα τελευταία χρόνια, σαν μια
σπείρα που ανελίσσεται, να αλλάζουν και τις εσωτερικές συγκρούσεις, υπερβολές,
διχασμούς, φυσικές καταστροφές, να τις μετατρέπουν σε ανάπτυξη και μέλλον.
Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, μετά την αναστύλωση του και σε συνεργασία με μια
διαφορετική διοικητική λειτουργία, αναπτύσσει κοινωνικούς αυτοματισμούς και
παρεμβάσεις, δίνοντας προτεραιότητες στις σύγχρονες λογικές των καιρών. Μια διαφορετική
αξιολόγηση της σχέσης της τέχνης με τις τρέχουσες καταστάσεις των πραγμάτων, τις
κινητικότητες, τις συγκρούσεις και τις περιβαλλοντολογικές καταστροφές.

“Η αλήθεια είναι ότι το Θέατρο ποτέ δεν υπήρξε "μόνο του". Από τότε μέχρι σήμερα η πόλη
του Πειραιά το αγκαλιάζει, το πλαισιώνει, το χρησιμοποιεί με τρόπους που οι περισσότερες
φωτογραφίες δεν καταγράφουν. Από την πρώτη μέρα η πόλη το περιέβαλε με τους θορύβους
του λιμανιού της, με τους εργάτες της, τα καφενεία ή τις οικογένειες της. Και σήμερα αυτό
φαίνεται πιο καθαρά από ποτέ, μέσα από μια εικόνα που συναντάμε καθημερινά ή κάθε φορά
που επισκεπτόμαστε το θέατρο: τα παιδιά με τα skate που αλητεύουν στην πλατεία μπροστά
του. Είναι μια εικόνα που δύσκολα αγνοείς γιατί αποτυπώνει τη δύναμη μιας γενιάς …..
εκπροσωπούν την ενέργεια της "πόλης από κάτω". Μια ενέργεια χωρίς θεσμικό περίβλημα,
χωρίς προγράμματα επιχορηγήσεων, χωρίς προμελέτες. Μόνο με ρόδες, σανίδες, σώματα σε
κίνηση……”

Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά σήμερα, πιο ζωντανό από ποτέ, προτείνει διασταυρούμενες
απόψεις, μια συνδυαστική καλλιτεχνικών μαθηματικών σειρών, ένα αρχιπέλαγος ευθύνης,
περιέργειας και θάρρους. Παντού.

Νίκος Διαμαντής

1974-2003 Στη μεταπολίτευση η απαξίωση του θεάτρου είναι σχεδόν απόλυτη. Λίγες είναι οι
σημαντικές στιγμές, όπως οι Τρωάδες, του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Τσαρούχη

(1977) που εκτός από την σκηνοθεσία υπέγραφε τη μετάφραση και τα σκηνικά. Το Ελληνικό
Λαϊκό Θέατρο του Μ. Κατράκη με το Χριστόφορος Κολόμβος (1975), το «Αμφιθέατρο» του
Σ.  Ευαγγελάτου με τον Ταρτούφο, του Μολιέρου (1978).

Μετά την μεταπολίτευση περιορίζονται οι παραστάσεις και του Εθνικού Θεάτρου και της
Λυρικής. Παρ’ ολ’ αυτά κάποιες ενδιαφέρουσες παραστάσεις είναι Ο Βασιλικός, του Α.
Μάτεση (1984) σε σκηνοθεσία Κ. Μπάκα με τον Ν. Τσακίρογλου, το Καμίνο Ρεάλ, του Τ.
Ουίλιαμς (1974) σε σκηνοθεσία του Α. Σολομού.

Αυτή την περίοδο όμως εμφανίζονται κάποιοι ξένοι θίασοι, ιδιαίτερη μνεία κάνουμε στο
πρωτοποριακό Living Theatre με την Αντιγόνη του Μπρέχτ (1979), πειραματική θεατρική
ομάδα με μεγάλη επιρροή την δεκαετία ‘60 και ‘70. Η Όπερα της Οδησσού το 1994, με
όπερες του Μουσσόρσκι και του Τσαικόφσκι και το Εθνικό θέατρο της Κρακοβίας με τη
Φαίδρα, σε κείμενα Ευριπίδη και Σενέκα είναι οι τελευταίες αναλαμπές, πριν το κλείσιμο του
Θεάτρου το 2003.

2013-2024 Ανοίγει το θέατρο και ξεκινάει με μια σειρά αξιοσημείωτων παραστάσεων, με
σημαντικούς δημιουργούς, πολύπλευρες και πολύσημες παραστάσεις. Το Θέατρο
ξαναβρίσκει το κοινό του.

Ενδεικτικά κάποιες παραστάσεις,

2013 Ομήρου Ιλιάδα σε σκηνοθεσία Στάθη Λιβαθινού και μετάφραση Δ. Ν. Μαρωνίτη.

2014 Καβγάδες στην Κιότζα, του Κάρλο Γκολντόνι σε σκηνοθεσία Β. Παπαβασιλείου.

2014 Η Κοιλάδα των Εκπλήξεων, του Peter Brook σε σκηνοθεσία του ιδίου και της
Marie-Hélène Estienne.

2016 Φάουστ, του Γκαίτε σε σκηνοθεσία Κατερίνας Ευαγγελάτου και μετάφραση
Σπύρου Α. Ευαγγελάτου.

2017 Άμλετ, του Σαίξπηρ σε σκηνοθεσία του Γιάννη Κακλέα και μετάφραση Διονύση
Καψάλη.

2017 Ο Γλάρος, του Αντόν Τσέχοφ σε απόδοση-σκηνοθεσία του Γιάννη Χουβαρδά.

2018 Ο Ηλίθιος, του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι σε σκηνοθεσία Νίκου Διαμαντή και
διασκευή των Αντώνη και Κων/νου Κούφαλη.

2018 Τo Τραμ με το Όνομα «ΠΟΘΟΣ», του Τένεσι Ουίλιαμς σε σκηνοθεσία Μιχαήλ
Μαρμαρινού και μετάφραση του Αντώνη Γαλέου.

2019 Ο Χορός της Φωτιάς, σκηνοθεσία-κείμενο-δραματουργία του Άρη Μπινιάρη.

2021 1821-Η Επιθεώρηση, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά και κείμενα Λένας
Κιτσοπούλου, Γιάννη Αστερή, Γλυκερίας Μπασδέκη, Κώστα Μανιάτη, Κώστα
Κωστάκου, Κέλλυς Παπαδοπούλου και Φοίβου Δεληβοριά.

2023 Ο Μισάνθρωπος ή Ο Πικρόχολος Ερωτευμένος, του Μολιέρου σε σκηνοθεσία
Peter Stein και μετάφραση Λουΐζας Μητσάκου.

2024 Τρεις Ψηλές Γυναίκες, του Edward Albee σε σκηνοθεσία του Robert Wilson και
μετάφραση Ερρίκου Μπελιέ.

2024 Ο Θείος Βάνιας, του Άντον Τσέχωφ σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Καταλειφού
και μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη.

2024 What We Owe Democracy / Τι οφείλουμε στη Δημοκρατία, σύλληψη –
σκηνοθεσία – δραματουργία του Νίκου Διαμαντή.

Αγγελική Φωτοπούλου

Πνευματική Ιστορία του Πειραιά

1974 Τον Οκτώβριο, οργανώνεται συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη στο Στάδιο Καραϊσκάκη
με μεγάλη συμμετοχή καλλιτεχνών και τεράστια συμμετοχή κόσμου. Ήταν η πρώτη και
μεγαλύτερη πολιτική συναυλία της Μεταπολίτευσης από τις πολλές που επρόκειτο να ακολουθήσουν.

1975 Η Δημοτική Βιβλιοθήκη μεταφέρεται στον 5ο όροφο του Κεντρικού Δημαρχείου στην
πλατεία Κοραή. Το 2004, μεταφέρεται στο σύγχρονο επταώροφο κτίριο στην οδό Ελευθερίου
Βενιζέλου 22 και Κολοκοτρώνη.

Το καλοκαίρι του 1991, ο Θάνος Μικρούτσικος αναλαμβάνει τη δημιουργία του
δημοτικού Φεστιβάλ Πειραιά. Φέρνει στην πόλη μεγάλες παραγωγές και
αναβιώνει τα βιομηχανικά μνημεία: τον Σιδηροδρομικό Σταθμό Αγίου Διονυσίου
του ΟΣΕ και τον ΑΗΣ Νέου Φαλήρου της ΔΕΗ. Το όμορφο αυτό φιλόδοξο
εγχείρημα άντεξε μόλις ένα χρόνο.

Στις 13 Απριλίου 2003 μία ομάδα Πειραιωτών διανοουμένων αναλαμβάνουν μία
σημαντική πρωτοβουλία οργανώνοντας ημερίδα στο Πανεπιστήμιο Πειραιά με
θέμα την αναβίωση του Δημοτικού Θεάτρου. Οι εισηγήσεις των ομιλητών
δημοσιεύθηκαν σε έναν τόμο με τίτλο, Ο Πειραιάς και το Δημοτικό Θέατρο. Η
εκδήλωση αυτή ήταν η εναρκτήρια κίνηση για τη νέα εποχή του θεάτρου. Ο
Δήμος Πειραιά και το Υπουργείο Πολιτισμού στη συνέχεια προχώρησαν τη
διαδικασία των μελετών και το έργο της αποκατάστασης το οποίο ξεκίνησε το
2008 και ολοκληρώθηκε το 2013.

Το 1994 ο πειραιώτης Γιάννης Κουνέλλης, που σταδιοδρομεί στην Ιταλία, και είναι ένας από
τους ταγούς της αrte povera, εκθέτει στο φορτηγό πλοίο Ιόνιον την «επιστολή στη Γενέθλια
Πόλη», πέντε μεγάλες λαμαρίνες με λέξεις φτιαγμένες με πέτρες.
1981 Εγκαινιάζεται το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά.

Νίκος Μπελαβίλας

Γιάννης Κουνέλλης (1936 -2017)

Ο καλλιτέχνης είναι ένας τυφλός που κάποια στιγμή είδε πολύ καθαρά κι έντονα… Θα έλεγα
εκτυφλωτικά. Αμέσως μετά τυφλώθηκε, κουφάθηκε, βουβάθηκε κι άρχισε να δημιουργεί. Γι’
αυτό και δημιουργεί μ’ ένα δικό του γλωσσικό κώδικα. Γιατί δεν βλέπει πια. Σίγουρα όμως κάποτε είδε.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Ο Πειραιάς είναι στο αίμα μου. Δεν γνωρίζω πάντα τί μένει τώρα σε μένα στην Ιταλία. Ελπίζω.

Γεώργιος Χρονάς

Μαριλένα Λασκαρίδη
Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη και το Δημοτικό Θέατρο η αγάπη, η ζωή μου που έζησα στον Πειραιά μου.

Γεώργιος Χρονάς

Λευτέρης Λαζάρου (1952)

Άργησα λίγο αλλά πια είμαι ξανά Πειραιώτης με ψυχή και εργασία εδώ. Όπως πάντα.

Γεώργιος Χρονάς

Κωνσταντίνος Τζούμας (1944 –2022)

Με τον Κλίσα απ’ τη γειτονιά παίξαμε μπάσκετ στο γήπεδο της ΧΕΝ, σουλατσάραμε στα
μπουρδέλα του λιμανιού, χαζέψαμε τις φωτογραφίες έξω απ’ τα σινεμά της Τρούμπας,
φάγαμε κορνέ στις ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ, ξεχαστήκαμε και γυρίσαμε σπίτια μας κατά τις εννιά το
βράδυ, ευχαριστημένοι απ’ την πρώτη μας αλητεία, καιρός ήτανε. Σε τρεις μήνες θα πήγαινα
Γυμνάσιο, μακριά σωληνωτά παντελόνια και πάρτυ, αγγλικά και σινεμά κατά βούληση.
Βάσιας Τσοκόπουλος

Εγώ περπάτησα στον Πειραιά μου, τον κατέγραψα στο βιβλία μου κι ας με ονομάζουν
Ουαλδικό – από τον Όσκαρ Ουάϊλντ. Χαίρετε. Αγαλλιάστε.

Γεώργιος Χρονάς

Διονύσης Χαριτόπουλος (1947)

Εμένα μ’ αρέσει να σηκώνομαι, κλεφτά, τις νύχτες, που οι δρόμοι είναι άδειοι, και να φεύγω·
μ’ ένα κομμάτι ψωμί ή και με τίποτα. Περνάω τρέχοντας τα Μανιάτικα, Παπαστράτου,
φτάνω Ηλεκτρικό, μετά Δημοτικό Θέατρο, κατεβαίνω Καραϊσκάκη και όλο παραλία… ακούω
τις πενιές από μακριά. Βλέπω τους άλλους πάνω στη μάντρα ή καθισμένους στην άμμο να
ξεκουραστούνε· ανάλογα… Κάνω μια περαντζάδα να δω ποιοι είναι μαζεμένοι απόψε, κάνω
καμιά τράκα και μετά σκαρφαλώνω στη μάντρα. Μέσα είναι όλο φώτα και κόσμο που τρώει
και πίνει στα τραπέζια κι άλλους στην πίστα που ρίχνουνε τις βόλτες τους. Αλλά εγώ δε
χαζεύω αυτούς· τους τραγουδιστές χαζεύω και την κομπανία που στη γειτονιά μόνο ακουστά
τους έχουνε. Κι εγώ τους βλέπω ολοζώντανους… Τσιτσάνης, Καζαντζίδης, Ρεπάνης, Γκρέυ,
Περπινιάδης, οι αγαπημένοι μου!

Κώστας Μουρσελάς (1932 –2017)

Όταν, λοιπόν, φτάσαμε στο Χατζηκυριάκειο και πλήρωσε τον ταξιτζή, αρχίσαμε να
κατηφορίζουμε προς το λιμάνι, για το ουζερί του κυρ Λάμπρου. Δεν υπάρχουν πια τέτοια
ουζάδικα. Είχε τραπεζάκια και στο πεζοδρόμιο. Από κει, αν κοίταζες προς τα κάτω, θα
έβλεπες το λιμάνι, τα πλοία που έρχονται, που φεύγουν.
Είχαμε φτάσει πια στο έκτο ούζο, είχε νυχτώσει για καλά και το λιμάνι κάτω είχε γίνει ένα με
την πόλη. Δεν ξεχώριζες στεριά και θάλασσα. Δε βλέπαμε πλοία. Μόνο φώτα. Κίτρινα φώτα,
που ταξίδευαν. Και τη νύχτα. Τη βλέπαμε να περπατά καταπάνω μας. Πλησίαζε.
Χρήστος Μποκόρος

Γεννήθηκε στο Αγρίνιο το 1956. Ζει και εργάζεται στον Πειραιά. Εκτός από τη ζωγραφική
έχει ασχοληθεί και με τη σκηνογραφία, ενώ έχει διακριθεί σε διεθνείς διοργανώσεις για το έργο του.

Βάσιας Τσοκόπουλος

Κοινωνική Ιστορία του Πειραιά

Στη μεταπολιτευτική περίοδο, η κοινωνική ζωή του Πειραιά επηρεάζεται βαθιά από τις
οικονομικές ανακατατάξεις, την αποβιομηχάνιση και τις έντονες μεταβολές στον αστικό
χώρο. Οι κάτοικοι βιώνουν μια καθημερινότητα που καθορίζεται από την ανεργία, τις
στεγαστικές πιέσεις, τις μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμού και την πολιτιστική αναζήτηση
μιας νέας ταυτότητας σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο ιστό της πόλης. Μέσα σε αυτό το
περιβάλλον, στον Πειραιά αναπτύσσονται νέες μορφές συλλογικότητας και αντίδρασης, από
πολιτιστικές πρωτοβουλίες μέχρι κοινωνικές κινητοποιήσεις, που διαμορφώνουν τη
φυσιογνωμία του επινείου της Αθήνας από τη δεκαετία του 1970 και ύστερα. Αυτή η πορεία
επαναπροσδιορίζει τον Πειραιά, ως μία διακριτή πόλη μέσα στο Λεκανοπέδιο, ως έναν
δεύτερο πόλο με ισχυρή ταυτότητα και όχι μία αθηναϊκή συνοικία.

1977 Το Τραμ του Περάματος κάνει το τελευταίο του δρομολόγιο. Η τελευταία γραμμή η
οποία είχε επιβιώσει, από το μεγάλο τροχιοδρομικό προπολεμικό δίκτυο Αθήνας-Πειραιά καταργείται.

1981 Το βράδυ της 24ης Φεβρουαρίου σεισμός μεγέθους 6,7 Ρίχτερ με επίκεντρο τον
Κορινθιακό χτυπά την Αθήνα και τον Πειραιά, προκαλώντας μεγάλες ζημιές σε κτίρια και
στο Δημοτικό Θέατρο. Δημοτικοί μηχανικοί κρίνουν το θέατρο στατικά επικίνδυνο.
Πρωτοβουλίες νέων αρχιτεκτόνων και δημοτικών συμβούλων αποτρέπουν την πορεία προς
την κατεδάφιση όπως είχε ήδη συμβεί με δεκάδες σπουδαία νεοκλασικά μέγαρα.

1982 Ιδρύεται η Εταιρεία Κινηματογράφου, Τέχνης και Πολιτισμού (ΕΚΙΤΕΠ), ένα από τα
πιο μαζικά πολιτιστικά σωματεία της πόλης. Η ΕΚΙΤΕΠ λειτούργησε σε μεγάλο βαθμό ως
συνεχιστής της προδικτατορικής Κινηματογραφικής Λέσχης Πειραιά.

1985 Κατεδαφίζονται ιστορικά εργοστάσια μεταξύ των οποίων μεγάλο τμήμα του
Κεραμοποιείου Δηλαβέρη. Το καμίνι και οι καμινάδες σώζονται την τελευταία στιγμή λόγω
κινητοποίησης των κατοίκων.

1989 Η Ανωτάτη Βιομηχανική Σχολή Πειραιώς η οποία είχε ιδρυθεί το 1938 μετονομάστηκε
σε Πανεπιστήμιο Πειραιώς και μετακινήθηκε στο νέο κτιριακό συγκρότημα που κτίστηκε
στη θέση της παλαιάς Στρατώνας στη δυτική πλαγιά του λόφου του Προφήτη Ηλία. Κάτω
από αυτήν ετάφησαν τα τελευταία ίχνη του αρχαίου διονυσιακού κλασικού θεάτρου του Πειραιά.

1999 Το μεσημέρι της 7ης Σεπτεμβρίου σεισμός 5,9 Ρίχτερ με επίκεντρο τις υπώρειες της
Πάρνηθας ταρακούνησε και τον Πειραιά. Σημειώθηκαν ζημιές σε πολλά κτίρια και νέες
ζημιές στο Δημοτικό Θέατρο, προκαλώντας το μόνιμο κλείσιμο του.

2003 Κατεδαφίζονται σχεδόν ολοσχερώς τα Λιπάσματα Δραπετσώνας. Σχέδια για
ουρανοξύστες, κρουαζιερόπλοια ή πίστα «Φόρμουλα 1» αποτυγχάνουν λόγω αντίδρασης των
κατοίκων. Τελικά, το 2015 δημιουργείται στο χώρο μεγάλο πάρκο.

Η Μελίνα Μερκούρη συγκρούεται από το 1982 με τη δημοτική αρχή Πειραιά
προσπαθώντας να διώξει τα αυθαίρετα καταστήματα από τα αρχαία τείχη της
Πειραϊκής. Η σύγκρουση αυτή συνεχίστηκε και τα επόμενα χρόνια έως το 2004
οπότε τα τελευταία αυθαίρετα απομακρύνθηκαν μετά από τελεσίδικες
δικαστικές αποφάσεις και μεγάλες κινητοποιήσεις κατοίκων.

Ο Αντώνης Τρίτσης παρουσιάζει στο Δημοτικό Θέατρο το 1984, σε ανοιχτή
συνέλευση το νέο πολεοδομικό σχέδιο του Πειραιά, το πρώτο ολοκληρωμένο
μετά από το ιδρυτικό σχέδιο της πόλης των Σταμάτη Κλεάνθη και Εδουάρδου
Σάουμπερτ του 1835.

Νίκος Μπελαβίλας