Συνέντευξη: Ο Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος
μιλάει στο Παλκοσένικο με αφορμή το βιβλίο
«Τοῦ ἐρωτισμοῦ του τὰ ὁράματα».
Το Παλκοσένικο έχει σήμερα τη μεγάλη χαρά να φιλοξενεί τον αγαπημένο ηθοποιό Κωνσταντίνο Κωνσταντόπουλο και να κουβεντιάζει μαζί του με αφορμή την κυκλοφορία του νέου βιβλίου «Κωνσταντίνος Π. Καβάφης: Τοῦ ἐρωτισμοῦ του τὰ ὁράματα» από τις εκδόσεις Αγγελάκη, το οποίο συνοδεύεται από ηχογραφημένες απαγγελίες των ποιημάτων από τον ίδιο.
Επιμέλεια συνέντευξης: Διονύσης Μαλαπέτσας
Πώς γεννήθηκε το βιβλίο «Τοῦ ἐρωτισμοῦ του τὰ ὁράματα»; Υπήρξε πρώτα η ανάγκη να ξαναδιαβάσετε τον ερωτικό Καβάφη ή η ιδέα να δημιουργηθεί μέσα από τα ποιήματά του μια νέα ενιαία αφήγηση;
Από τότε που ήμουν νέος ακόμα ήθελα να πω ποιήματα του Καβάφη – όχι να τα διαβάσω αλλά… να τα πω, να τα «μιλήσω»! Και τώρα, που είμαι κι εγώ πια (όπως ήταν κι εκείνος ίσως…) στην «ανάμνηση των αισθήσεων»… τώρα πια που κι η φωνή είναι (ίσως) κατάλληλη πλέον να πει τις σκέψεις του ποιητή, τις αναμνήσεις των δικών του αισθήσεων, τώρα τόλμησα πια… να γίνει η φωνή το όχημα μέσω του οποίου θα αναδυθούν στην επιφάνεια τα οράματα – «εν φαντασία και λόγω» – του ερωτισμού αυτού του μέγιστου ποιητή, αυτού του… «ανδρείου της ηδονής»…
Η επιλογή των ποιημάτων είναι τέτοια ώστε να συνιστούν όλα μαζί, με αυτήν τη συγκεκριμένη σειρά… έναν μονόλογο! Ο ποιητής, γέρων πια, επιστρέφει αργά το βράδυ στην οικίαν του και… αναπολεί το παρελθόν του… – αναπολεί και ανακαλεί τα «οράματα του ερωτισμού του»…
Ο αγαπημένος μου φίλος και εκδότης Κωνσταντίνος Αγγελάκης (Εκδόσεις ΑΓΓΕΛΑΚΗ), ανέλαβε με αγάπη να φτάσει έως εσάς αυτό το πόνημα… καρδιάς! Τον ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ θερμά που κάνει ένα όνειρό μου πραγματικότητα!
Έτσι πήραμε την απόφαση να φτιάξουμε αυτό το βιβλίο, που θα περιέχει όλα τα ποιήματα που επέλεξα και ηχογράφησα. Υπάρχει κωδικός μέσα στο βιβλίο – QR code, κι έτσι μέσω της εφαρμογής γίνεται… η ακρόαση…
Δεν επιλέξατε απλώς ποιήματα για μια ακόμη ανθολογία, αλλά προτιμήσατε να τους δώσετε μια σειρά, που δημιουργεί σχεδόν μια καινούργια δραματουργία. Με ποιο κριτήριο αποφασίσατε την ακολουθία αυτή και πόσο δύσκολο είναι το να επέμβεις στη σειρά ενός τόσο αναγνωρίσιμου ποιητικού έργου, χωρίς να αισθανθείς ότι επιβάλλεις τη δική σου αφήγηση πάνω στον ποιητή;
Προς Θεού! Δεν επιβάλλω τίποτα και σε κανέναν. Μια ιδέα καταθέτω… Τίποτα λιγότερο, τίποτα περισσότερο…
Διαβάζοντας, λοιπόν, τώρα στην ηλικία που βρίσκομαι, τα ποιήματα που έγραψε εκείνος όταν ήταν ηλικιωμένος ένιωσα πως τον-τα αντιλαμβάνομαι καλύτερα – ακριβώς λόγω χρόνου, λόγω ηλικίας… Κι έτσι ξεκίνησε αυτή η ιδέα: ο ηλικιωμένος ποιητής αναπολεί και λέει…
Στα νιάτα μου ομολογώ πως με συγκινούσαν πιο πολύ τα ερωτικά του ποιήματα, αργότερα ανακάλυψα τα φιλοσοφικά του τα οποία είναι καθολικής ισχύος και ανώτερα όλων, και τώρα στην ηλικία μου συναισθάνομαι (και) τη βάσανο που φέρουν τα ποιήματά του που εκφράζουν το γήρας του ποιητή…
Η ιδέα της αναπόλησης προσφέρει μια δραματικότητα και μια ευκαιρία για λίγη «θεατρικότητα». Ο ποιητής είναι, γίνεται έτσι ένας ήρωας μιας αφήγησης και χρειάζεται μια φωνή για να μιλήσει… Εγώ προσφέρω, απλώς, τον ήχο, τη φωνή μέσα από την οποία μιλά ο ποιητής… – ενταγμένα όλα στον κώδικα του θεάτρου και της Υποκριτικής…
Δεν αισθάνομαι, πάντως, ότι έχω «επέμβει» δραματικά… Το έργο του ποιητή είναι και θα είναι στους αιώνες εκεί, τυπωμένο – δεν κινδυνεύει από την ιδέα κανενός… Οποιοσδήποτε μπορεί να επανέλθει, ανά πάσα ώρα και στιγμή στην πρωτότυπη πηγή που είναι το βιβλίο με τα άπαντά του και να επανορθώσει την όποια «ζημιά» έχει προκαλέσει η ιδέα του όποιου καλλιτέχνη που προτείνει κάτι…
Άλλωστε, αυτή η έκδοση, κι αυτή η ηχογράφηση δεν έχει κάνει κάτι περισσότερο από το να βάλει σε μια κάποια άλλη σειρά μερικά ποιήματα που είναι σε άλλη σειρά βαλμένα στις έγκυρες εκδόσεις του έργου του. Αυτή η μετάθεση είναι που συνιστά μια κάποια «αφήγηση» – δεν έχω παρέμβει στα ίδια τα ποιήματα, δεν έχω πειράξει τίποτα.
Όσο για «το κριτήριο της επιλογής»… επιλέχθηκαν κάποια ποιήματα τα οποία στην αρχή μας δίνουν την εικόνα του ηλικιωμένου ποιητή, στο μεσαίο μεγάλο τμήμα ποιήματα που μάς περιγράφουν συμβάντα και μνήμες από την ερωτική του ζωή, και τα τελευταία είναι σκέψεις, στοχασμοί ως ένας κάποιος απολογισμός της ζωής του…
Βεβαίως, στο μεσαίο τμήμα της αφήγησης των ερωτικών του ιστοριών θα ήταν αδύνατον να συμπεριληφθούν όλα του τα ερωτικά, οπότε… μοιραία διάλεξα κάποια που να είναι αντιπροσωπευτικά της έκφρασης του έρωτος, του πάθους, της ζήλιας, του χωρισμού… κ.λπ., κ.λπ….
Συχνά μιλάμε για τον «ερωτικό Καβάφη», σαν να αποτελεί μια ξεχωριστή περιοχή του έργου του. Υπάρχει πράγματι ερωτικός Καβάφης ή ο ερωτισμός διαπερνά τελικά ολόκληρο το έργο του, ακόμη και εκεί όπου φαινομενικά απουσιάζει;
Έχω την εντύπωση ότι δεν είναι απαραίτητα ερωτικός ο κάθε ένας ποιητής που γράφει περί έρωτος. Ο Καβάφης, όμως, ναι… νιώθω, έχω την αίσθηση πως είναι – είναι ερωτικός! Ο ερωτισμός του θαρρώ πως είναι υπαρξιακός, είναι ο τρόπος του υπάρχειν!
Βέβαια, τα ερωτικά του ποιήματα είναι ολοφάνερα ερωτικά, οπότε ορθά ορίζεται ως ερωτική (από τους φιλολόγους) η ξεχωριστή αυτή και ιδιαίτερη περιοχή του έργου του. Υποθέτω ότι οι φιλόλογοι θα έχουν κάτι παραπάνω να μας πουν πάνω σε αυτά…
Η δική μου αίσθηση, πάντως, είναι αυτή. Αλλά, εγώ είμαι απλώς ένας ηθοποιός…
Πιστεύετε πως ο Καβάφης γράφει τελικά περισσότερο για τον έρωτα ή για τον χρόνο; Γιατί πολλές φορές έχει κανείς την αίσθηση ότι το ερωτικό σώμα γίνεται το μέτρο με τον οποίο ο ποιητής λογαριάζει τη φθορά και την απόσταση από τη νεότητα.
Ωραία το διατυπώνετε. Ναι, μπορεί να είναι και έτσι… Νομίζω, πάντως, πως ο χρόνος είναι ο κοινός παρονομαστής όλων των θεμάτων του, όπως άλλωστε και όλων των μεγάλων ποιητών. Με τον έρωτα επέρχεται το σταμάτημα του χρόνου. Μια μικρή επίδειξη ισχύος από πλευράς του χωμάτινου και φθαρτού ανθρώπινου όντος… Μια παγίδα του Άχρονου εις βάρος του χρόνου. Ο χρόνος – μεγάλος αντίπαλος… Ο χρόνος – ο θάνατος, δηλαδή…
Αλλά, μπορεί να μην είναι κι έτσι, κι απλώς να κάνω προβολές… – πράγμα πολύ πιθανόν…
Υπάρχει κάτι πολύ ιδιαίτερο στον τρόπο με τον οποίο ο Καβάφης κοιτάζει το σώμα: μπορεί να είναι εξαιρετικά αισθησιακός, χωρίς να γίνεται ποτέ χυδαίος. Πού πιστεύετε ότι βρίσκεται αυτή η λεπτή ισορροπία;
Στον θείο τόνο του λόγου του… Παραφράζοντας κάπως μια φράση του Ζεράρ ντε Νερβάλ (διαβάζω κάτι δικό του αυτήν την περίοδο) θα έλεγα ότι: «ο θείος τόνος του λόγου του δίνει στα απλά λόγια των στίχων του μια αξία, σαν… κατιτί θρησκευτικό και ιερό να μπερδεύεται στις ηδονές ενός έρωτα ίσαμε τότε ανίερου, και να του αποτυπώνει τον χαρακτήρα της αιωνιότητας»!
Ο Καβάφης έχει μια ιδιαίτερη εκφορά του λόγου, που στο χαρτί ίσως και να μοιάζει συχνά ψυχρή ή αποστασιοποιημένη, ενώ στην πραγματικότητα υπάρχει από κάτω μια τεράστια συναισθηματική ένταση. Πώς μεταφέρεται αυτή η αντίφαση στη φωνή;
Ωραία το επισημαίνετε! Ναι, έτσι είναι. Πολλές φορές αν και μιλά για πράγματα πολύ πρόσφατα, που πάλλονται από τις δυναμικές της νεότητας, ο ήχος του είναι σαν να έρχεται από μια απόσταση χρόνου και… με φίλτρα ηλικίας!
Ίσως κι αυτή η αίσθηση να συνέβαλε στο να οργανωθεί αυτή η ιδέα περί αναπόλησης! Αυτό ακριβώς που επισημαίνετε…
Η φωνή στη δική μας περίπτωση δεν υιοθέτησε αυτήν την «αντίφαση», παρά άφησε να φανεί ελεύθερα όλη αυτή η «τεράστια συναισθηματική ένταση» που υπάρχει κάτω από την επιφάνεια…
Η έκδοση συνοδεύεται από ηχογραφημένα ποιήματα με τη φωνή σας. Τι μπορεί να αποκαλύψει η ακρόαση ενός ποιήματος, που ίσως δεν αποκαλύπτει η ανάγνωσή του;
Όλα αυτά τα άρρητα που κυκλοφορούν ανάμεσα στις λέξεις, ανάμεσα στις διατυπώσεις και στους συλλογισμούς. Άλλωστε αυτή είναι και η τέχνη της Υποκριτικής και του λόγου. Εστιάζουμε στο σημείο εκείνο που γεννιέται ο λόγος, έτσι ώστε η μετέπειτα εκφορά του να «αποκαλύπτει» τις αιτίες και τις προθέσεις, τη βάσανο της ύπαρξης του ήρωα…
Επίσης, ξέρετε, θα μπορούσε να έχει ισχύ και μια άλλη διατύπωση…: «την ηχογράφηση συνοδεύει η έκδοση του βιβλίου»! Φαντάζομαι τον αναγνώστη ως μελλοντικό ακροατή, να ακούει τα ποιήματα κρατώντας το βιβλίο και διαβάζοντάς τα αν θέλει παράλληλα… Συνάμα, κυττώντας και τους πίνακες του Λάζαρου Πάντου!
Θα ήθελα κι από εδώ, με την ευκαιρία της συνομιλίας μας, να ευχαριστήσω θερμά τον αγαπητό φίλο και ζωγράφο Λάζαρο Πάντο από τη Θεσσαλονίκη, που έφτιαξε ειδικά για αυτήν την έκδοση τον πίνακα του εξωφύλλου, και που γενναιόδωρα μάς παραχώρησε πίνακές του, λεπτομέρειες από τους οποίους κοσμούν αυτήν την έκδοση, συνοδεύοντας… τα οράματα του ποιητή!
Μακάρι ο μελλοντικός ακροατής-αναγνώστης να αντιμετωπίσει το υλικό σαν να προσέρχεται σε μια παράσταση. Να φτιάξει ένα κατάλληλο περιβάλλον ακρόασης, με ησυχία και λιγοστό φως, και κυρίως με ένα καλό σύστημα ήχου και να αφεθεί στο ταξίδι αυτό της φωνής και των στίχων, δίνοντας τον χρόνο που του αναλογεί, για να συντονιστεί με την ταχύτητα του αλεξανδρινού ποιητή, μ’ ένα κατά τη γνώμη μου μεγάλο (οριζοντίως και καθέτως)… adagio! Adagio… – γιατί έτσι ένιωσα πως κυλά ο χρόνος σε κείνον τον χρόνο του ποιητή, τον εσωτερικό και τον… τότε!
Αν ο αναγνώστης-ακροατής ακούσει το υλικό απλώς ενημερωτικά – από το κινητό του ή από έναν υπολογιστή – τότε, φοβάμαι πως… αφενός δεν θα το απολαύσει, αφετέρου θα αδικήσει το όλο εγχείρημα!
Υπήρξε στιγμή κατά την ηχογράφηση που σταματήσατε και ξαναείπατε ένα ποίημα επειδή αισθανθήκατε ότι το είχατε ερμηνεύσει περισσότερο ή λιγότερο από όσο θα έπρεπε;
Για να είμαι ειλικρινής… όχι! Ήταν πολύ καθαρό στο μυαλό μου το ζητούμενο, κι έτσι η ηχογράφηση πήγε… μια κι έξω, όλα τα ποιήματα, το ένα μετά το άλλο, με τη σειρά που υπάρχουν στο βιβλίο και στην ηχογράφηση. Το αντιμετώπισα (κι έτσι το ηχογράφησα) ως κάτι ενιαίο, έναν μονόλογο ενός ηλικιωμένου ανθρώπου, του Κ. Π. Καβάφη. Διέτρεξα κι εγώ μαζί του το παρελθόν του, τη διαδρομή της μνήμης του. Τον αντιμετώπισα ως έναν ρόλο…
Κανένα ποίημα, λοιπόν, δεν είπα δεύτερη φορά…
Στο μόνο ποίημα που είχα έγνοια και ιδιαίτερη ανησυχία ήταν (και είναι) ο «Μύρης»… Κι αυτό γιατί με συγκινεί πολύ, κι αν έχανα τον έλεγχο μπορεί να μην μπορούσα καν να μιλήσω και να αναλυθώ σε δάκρυα… – γιατί κι ο ήρωας εκεί, σε ένα τέτοιο όριο είναι, ολίγον πριν την κατάρρευση…
Η ηχογράφηση έγινε στο Studio 19, με την ευθύνη και την αγάπη του ηχολήπτη και φίλου Κώστα Μπώκου, μόνιμου πια συνεργάτη του θεατρικού μας σχήματος «θέατρο ΣΥΝ ΚΑΤΙ»!
Έχοντας περάσει τόσο χρόνο μέσα στον ιδιωτικό, ερωτικό κόσμο του Καβάφη, αισθανθήκατε ότι γνωρίσατε περισσότερο τον ποιητή ή ότι έγινε ακόμη πιο αινιγματικός;
Ο ερωτικός κόσμος του Καβάφη μου ήταν οικείος από τα νιάτα μου. Δεν είχα απορίες, ούτε… άγνωστες λέξεις! Τώρα συμπόνεσα και συναισθάνθηκα τον γέροντα Καβάφη. «Αινιγματικός» δεν μου ήταν ποτέ…
Αν και κάποιες φορές μου πέρασε, ξέρετε, μια (τολμηρή ομολογουμένως) ιδέα από τον νου ότι… τίποτα από αυτά που περιγράφει δεν έγινε ποτέ! Κι ότι, ίσως, να μην είχε και ποτέ καμία ερωτική εμπειρία του είδους που περιγράφει… Και πως όλα ήταν… «εν Φαντασία και Λόγω»! Ναι, είναι τολμηρό και τρελλό ίσως αυτό που σκέφτηκα, αλλά το εξομολογούμαι: το σκέφτηκα!
Δεν είναι κάτι που μπορώ να αποδείξω, και ούτε χρειάζεται… Μια αίσθηση είναι, μια διαίσθηση… Κάτι, ώρες-ώρες δεν (μου) κολλάει… Ας το ξεχάσουμε…
Αν μπορούσατε να καθίσετε σήμερα απέναντι στον ποιητή, ίσως σε ένα καφέ στα παράλια της Αλεξάνδρειας, και να του δώσετε αυτό το βιβλίο, ποια αντίδρασή του θα φοβόσασταν περισσότερο και τι θα ελπίζατε να σας πει;
Θα έτρεμα την ερώτησή του: «Λοιπόν, εσείς είστε Έλληνας… ή… Ελληνικός;»…
Και θα χαιρόμουν αν μου έλεγε μειδιώντας και κυττώντας με συνωμοτικά: «Ελπίζω μόνο να μην φανερώσατε αυτά που αποκαλύπτοντας… έκρυβα!»
Όταν φτάνει πια κάποιος στο οπισθόφυλλο του βιβλίου «Τοῦ ἐρωτισμοῦ του τὰ ὁράματα», τι θα θέλατε να του έχει μείνει περισσότερο στο νου και στην ψυχή;
Ο θείος τόνος της ποιήσεώς του!
Κύριε Κωνσταντόπουλε σας ευχαριστούμε θερμά για τη μεγάλη χαρά και τιμή να σας φιλοξενούμε σήμερα στη συντροφιά του Παλκοσένικου και σας ευχόμαστε κάθε καλό και καλοτάξιδο το βιβλίο!
Σας ευχαριστώ πολύ, για τη συνομιλία, και για τη φιλοξενία!
Βρείτε περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο εδώ.
Σχετικά άρθρα:
Βιβλίο: τοῦ ἐρωτισμοῦ του τὰ ὁράματα – Κωνσταντίνος Π. Καβάφης – Εκδόσεις Αγγελάκη