Επιμέλεια Συνέντευξης: Άννα Βαμβακάρη
Σήμερα το Παλκοσένικο έχει τη μεγάλη χαρά και τιμή να φιλοξενεί την υπέροχη τραγουδίστρια, κυρία Νένα Βενετσάνου και να συζητά μαζί της με αφορμή την παράσταση
“Ρεμπέτισσες Ψυχές“, που ανεβαίνει κάθε Σάββατο στο Θέατρο Αγγέλων Βήμα.
Κυρία Βενετσάνου σας καλωσορίζω στο Παλκοσένικο! Φέτος σας συναντούμε στη μουσική παράσταση «Ρεμπέτισσες Ψυχές». Θέλετε να μας περιγράψετε πως και πότε γεννήθηκε η ιδέα αυτής της μουσικής συνάντησης;
Η πρόταση μου έγινε τον περασμένο Απρίλη του 2025, τα κουβεντιάσαμε, τα συμφωνήσαμε και κατά τον Ιούνιο αρχίσαμε τις πρόβες με τη Υβόνη Σιέμου που έκανε την προσαρμογή στο πιάνο και την Αμαλία Αυγουστάκη στο τραγούδι, οι οποίες αποδείχτηκαν υπέροχες και σαν συνεργάτιδες. Το θέμα γύρω από την θέση της γυναίκας στον ανδρικό κόσμο του Ρεμπέτικου δεν είναι καθόλου απλό και μας δόθηκε έτσι επιπλέον η ευκαιρία να κουβεντιάσουμε ιδέες γύρω από τις Γυναίκες στην Τέχνη.
Στις “Ρεμπέτισσες Ψυχές” τιμάτε γυναίκες που ανέβηκαν -στα ομολογουμένως ανδροκρατούμενα πάλκα- και τραγούδησαν ρεμπέτικα τραγούδια και μάλιστ kmα σε δύσκολες χρονικές περιόδους, τι εκφράζει αυτή η επιλογή για εσάς;
Στο Μεσοπόλεμο, εκτός από τη Μικρασιατική καταστροφή, πρέπει να συνυπολογίσουμε και τις βίαιες μεταμορφώσεις της ελληνικής κοινωνίας πριν και μετά από αυτήν την κοινωνική έκρηξη που επέφερε η καταστροφή του ΄22 . Οι καλλιτέχνες , τραγούδησαν πάνω από κάθε σπόρο και καρπό, τραγούδια του πόθου και του γλεντιού, φτιάχνοντας νέους μύθους. Το συμπέρασμά μου μέσα απ’ όλη αυτή τη διαδικασία της μουσικής μας προετοιμασίας είναι ότι οι καλλιτέχνες είμαστε ανεξάντλητοι. Φανταστείτε το τραγούδι σαν ένα πηγάδι γεμάτο, το οποίο στερεύει εντελώς, σιγά-σιγά ξαναγεμίζει και ανεβάζει ιχνοστοιχεία από το παρελθόν του που αναμειγνύονται με το καινούργιο νερό του. Έτσι έγινε με το Ρεμπέτικο. Όσα επί αιώνες η μουσική ήθελε να ενώσει, αυτοί τα ένωσαν στο Ρεμπέτικο Τραγούδι.
Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συμμετοχή του κυρίου Παναγιώτη Κουνάδη στο σχήμα, ποιος είναι ο ρόλος του σε αυτό;
Συμφωνώ απολύτως , για μένα η παρουσία του Κουνάδη σηματοδοτεί το πάθος για την ιστορική τεκμηρίωση της Τέχνης. Ένας Συλλέκτης διασώζει τα υπαρκτά τεκμήρια και είναι πολύ σημαντικό αυτό για να ερμηνεύεις το άγραφο ρεπερτόριο. Χαίρομαι να τον βλέπω και να τον ακούω. Μην ξεχνάτε ο θείος του ο Αργύρης Κουνάδης ήταν με τον Χατζιδάκι, τον Τσαρούχη, τον Κούνδουρο , τον Λειβαδίτη αυτοί που ανέδειξαν την καλλιτεχνική αξία του ρεμπέτικου. Συγκινούμαι κάθε φορά που τον ακούω να λέει στις ιστορίες του για εκείνους τους ταπεινούς ανθρώπους που υπηρετούν την Λαϊκή Μούσα και για την πάρτη του κάνω μέχρι και έναν αμανέ.
Πότε ήρθατε για πρώτη φορά στη ζωή σας σε επαφή με το ρεμπέτικο τραγούδι; Το γεγονός πως ζήσατε κάποια χρόνια στη Σύρο, επηρέασε το ενδιαφέρον σας γι’ αυτό;
Δεν άκουγα Ρεμπέτικα στη Σύρο, μιλάμε 72-73, άκουγα κρυφά Θεοδωράκη. Ρεμπέτικα άκουσα σε μικρότερη ηλικία πριν την χούντα, στις διακοπές και αργότερα όταν απέκτησα πικ-απ και αγόραζα δίσκους. Δεν αναρωτήθηκα «πότε» ή «που» γνώρισα το ρεμπέτικο, το περιέχω γιατί είμαι Ελληνίδα και βγήκε μπροστά μου κάποια στιγμή, όταν μου ζήτησαν να συμμετάσχω σ’ ένα φεστιβάλ Ιερής Μουσικής στη Γαλλία. Τους είπα ότι δεν ασχολούμαι με την υμνογραφία, αλλά επέμεναν. Έτσι μπήκα σε διεργασία και όταν τους εξήγησα τον ζεϊμπέκικο ρυθμό και το πως εξελίχθηκε ως αγία τριάδα του Ελληνικού τραγουδιού ( μελωδία- ρυθμός- χορός ) από παραδοσιακό σε έντεχνο την περίοδο 1900 με 1950, αμέσως μου διοργάνωσαν μία περιοδεία σε εκκλησίες. Το ρεσιτάλ είχε τίτλο : Ζεϊμπέκικο, Λαϊκές Προσευχές. Μετά με κάλεσαν για μία συναυλία στο Παρίσι, που ηχογραφήθηκε στην μεγάλη αίθουσα «Ολιβιέ Μεσσιάν» στη Γαλλική Ραδιοφωνία, στην Ολλανδία, το Βέλγιο, στη Γιουγκοσλαβία. Επιστρέφοντας πρότεινα στον Δημήτρη Κάππο να το κάνω σι-ντι, ενθουσιάστηκε και με τους ίδιους μουσικούς ηχογράφησα τον δίσκο, ο οποίος κυκλοφορεί ακόμα. Στις «Ρεμπέτισσες Ψυχές» όπως και τότε κρατώ αποστάσεις από τα κλισέ. Η προσαρμογή των τραγουδιών από την Υβόνη Σιέμου στο πιάνο ακολουθεί την γραμμή της Μαργαρώνη, της πιανίστριας του Τσιτσάνη, ταιριάζει με τον Μεσοπόλεμο και απ’ όλο αυτό ξεχωρίζει η Αμαλία Αυγουστάκη, η οποία απογειώνει με το χρώμα της φωνής της και την ερμηνεία της τα τραγούδια, όπως τους αξίζει. Στην παράστασή μας το Ρεμπέτικό αναπνέει, το ακούς και το απολαμβάνεις. Το περασμένο Σάββατο ένας κύριος μου είπε: «ο Χατζιδάκις , θα ήταν πολύ περήφανος για σένα» και συνειδητοποίησα ξαφνικά ότι ο Χατζιδάκις δεν με άκουσε ποτέ σε ρεμπέτικα.
Πόσο καθοριστικό ρόλο πιστεύετε πως έπαιξε η περίφημη ομιλία του Μάνου Χατζιδάκι στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν, το 1949, για το Ρεμπέτικο; Αν δεν είχε γίνει, το ρεμπέτικο θα τύχαινε της ίδιας αναγνώρισης;
Αυτή η πολιτιστική παρέμβαση του Χατζιδάκι, με το κύρος που διέθετε, παρά το νεαρό της ηλικίας του, γιατί ήταν μόλις 24 ετών, έσπασε τα ταμπού. Αληθινή Επανάσταση. Λύγισαν όλοι όταν μίλησε για το ξύπνημα των αισθήσεων και για τον Έρωτα, ένας νέος άνθρωπος, επιζώντων του Β’ Π.Πολέμου, εν μέσω Εμφυλίου. Υποψιάζομαι ότι η καλλιτεχνική ελίτ με παράδειγμα το Ρεμπέτικο, έτσι όπως το τοποθέτησε ο Χατζιδάκις, βρήκε λόγο για να ζήσει και τρόπο να δημιουργήσει. Είχαν νοιώσει όλοι τον θάνατο, την ορφάνια ,την πείνα, το κρύο και όλα τα δεινά του Εμφυλίου. Ο λυρισμός του Χατζιδάκι, άλλαξε την στάση μιας μικρής πνευματικής ελίτ υπέρ της ελληνικής προφορικής μας παράδοσης, συνδέοντας μεταπολεμικά, το κίνημα της Ελληνικότητας, χωρίς όμως τον Εθνικισμό, με ό,τι ακολούθησε.
Υπήρξαν ρεμπέτικα τραγούδια τα οποία θα μπορούσαμε -εντός πολλών εισαγωγικών- να τα χαρακτηρίσουμε “φεμινιστικά”; Στο ρεμπέτικο, οι γυναίκες τραγουδίστριες είχαν αρκετό χώρο να εκφράσουν τα προσωπικά τους βιώματα ή έλεγαν τραγούδια που ήταν γραμμένα από άντρες για άντρες;
Οι γυναίκες ήταν «εργαλεία», δεν ξέρουμε πολλά γι’ αυτές, ούτε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες εργάζονταν στους συγκεκριμένους χώρους διασκέδασης. Υπάρχουν πληροφορίες , αλλά δεν έχω διαβάσει κάποια έρευνα για τις συνθήκες εργασίας αυτών των γυναικών. Μην μας παρασύρει το γεγονός ότι ήσαν γυναίκες, δεν αρκεί αυτό για να πεισθούμε πως εκφράζουν και τις προσωπικές τους απόψεις. Ο Κουνάδης μου είπε ότι ήταν συντηρητικές, αλλά δεν ξέρω πως το εννοούσε. Εμένα όμως περισσότερο με απασχολεί το πως τραγουδώ και αναδεικνύω τις επιρροές από το Δημοτικό , το ελαφρό τραγούδι, στον Τούντα κυρίως, την Αθηναϊκή καντάδα και την μπαλάντα που υποβόσκουν. Εννοείται ότι τραγουδώ με τη φωνή μου, αλλά και με τον χαρακτήρα μου, όπως κάνουν όλες οι τραγουδίστριες του είδους. Είναι μια άσκηση στο στυλ για μένα.
Για μένα οι γυναίκες στο Ρεμπέτικο, παραμένουν εγκλωβισμένες μέσα στα κλισέ. Κάποια από αυτά τα τραγούδια που λέμε είναι χαριτωμένα, τσαχπίνικα και οι άντρες που τα έφτιαξαν διασκέδαζαν φαίνεται με γυναίκες σεβνταλούδες και ζόρικες, όμως η Γυναίκα στο Ρεμπέτικο λειτουργεί ως αντιπαράδειγμα που καθορίζει, τι είναι κοινωνικά αντισυμβατικό εκείνη την εποχή, χωρίς εξηγήσεις, απλά το περιγράφει μονοδιάστατα και επαναλαμβανόμενα. Αν θέλουμε να δούμε το ρεμπέτικο υπό το πρίσμα μιας φεμινιστικής οπτικής πρέπει να ακολουθήσουμε άλλη διαδρομή , αρχίζοντας με στοιχεία για τις συνθήκες εργασίας και τις εργασιακές σχέσεις τους με τους εργοδότες τους και μετά βλέπουμε…
Σε συνεργασία με τη Μπέττυ Κομνηνού στους στίχους, δημιουργήσατε το δίσκο “Το κουτί της Πανδώρας”, που αποτέλεσε σημείο αναφοράς του φεμινισμού στην Ελλάδα. Τι σημαίνει για εσάς “φεμινιστικό” τραγούδι;
Είναι το πολιτικό τραγούδι που διεκδικεί δικαιώματα υπέρ των Γυναικών, αλλά δεν περιορίζεται στην ευαισθητοποίηση του κοινού, προχωράει στην αποδοχή της πνευματικής ζωής των Γυναικών μέσω της ποίησης. Ο Φεμινισμός ως κίνημα εντόπισε το θέμα της πνευματικής δουλείας των γυναικών και προσπαθεί κατά καιρούς να οικοδομήσει ταυτότητα πάνω στην κουλτούρα αλλά δεν το κατορθώνει διότι η ισότητά μας μετριέται με την συμμετοχή μας σε επιτελικές θέσεις εξουσίας. Παρότι αντιλαμβανόμαστε ότι αυτή η δουλεία οφείλεται σε έναν επιμελή δομικό σχεδιασμό που αναπαράγει διαρκώς κοινωνική προγονική βία, η φρίκη που νιώθουμε δεν είναι στο ότι ο μηχανισμός αυτός είναι μη ορατός, αλλά στο ότι είμαστε αόρατα μπλεγμένες στη δομή του, η οποία μπλοκάρει όχι μόνο τις πνευματικές μας ικανότητες, αλλά όλη μας την ύπαρξη σε τούτο τον Κόσμο…..και δυστυχώς δεν υπάρχει και κανένας άλλος!!! Ο μηχανισμός στον οποίο αναφέρομαι μας στερεί τη Γαλήνη, που προσφέρει η πνευματική ολοκλήρωση. Ναι έχουμε διεκδικήσει την ισότητα, αλλά απολαμβάνουμε την ύπαρξή μας; Είμαστε ή όχι λειτουργικό κομμάτι της κοινωνίας ,όταν η φωνή μας μέσα από τη τέχνη και τον λόγο, χρειάζεται ιδιαίτερη στρατηγική για να ακουστεί;
Ποια τραγούδια και ποιοι άνθρωποι σας ενέπνευσαν για να γράψετε μουσική;
Η οικογένεια , οι φίλοι και η μοναξιά.
Υπάρχει κάποια καλλιτεχνική συνάντηση στην πορεία σας που να έχει μείνει χαραγμένη στη μνήμη σας και που θα θέλατε να μοιραστείτε μαζί μας;
Αρχικά η συνάντησή μου στο Παρίσι με τη Ίρμα Κολάση, την δασκάλα μου στο τραγούδι και αργότερα στην Αθήνα η συνάντησή μου με τον Αλέκο Πατσιφά ο οποίος είχε την Δισκογραφική εταιρεία Λύρα. Και οι δύο έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη και στην καθιέρωσή μου. Αναντικατάστατοι παραμένουν επίσης όλοι οι συνθέτες με τους οποίους συνεργάστηκα και οι μουσικοί με τους οποίους μοιράζομαι τη σκηνή και το χειροκρότημα. Ο κατάλογος είναι μακρύς……
Ποιες είναι οι σκέψεις σας για τη μουσική που στις μέρες μας διακινείται κυρίως μέσω συνδρομητικών υπηρεσιών; Πόσο αλλάζει η εμπειρία του ακροατή όταν στερείται της υλικής διάστασης της μουσικής;
Ένα από τα προβλήματα που αναγκάζονται οι καλλιτέχνες να αντιμετωπίσουν είναι και αυτό, δεν ξέρω πως θα αντιμετωπιστεί συλλογικά στη Ελλάδα που οι τέχνες είναι αδέσποτες….. πιθανόν αυτό και να τις σώσει για να προλάβουμε να το αντιμετωπίσουμε. Μερικές φορές δεν μπορώ να καταλάβω αν ζούμε στο παρελθόν ή στο μέλλον!!!!
Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας; Ετοιμάζεται κάποιο νέο δίσκο ή κάποιο κύκλο εμφανίσεων;
Έχω τρεις νέους κύκλους τραγουδιών να ηχογραφήσω, το θεωρώ πολύ σημαντικό γιατί έχουν γίνει τόσα που τα παλιά δεν επαρκούν. Συνεχίζω πάντα την δουλειά μου πάνω στο γυναικείο λόγο, όλο και κάτι ξαφνικό προκύπτει που με βγάζει από το πρόγραμμα, αλλά έτσι είναι η ζωή…
Κυρία Βενετσάνου σας ευχαριστούμε πάρα πολύ για τη μεγάλη χαρά και τιμή να σας έχουμε σήμερα στην παρέα μας, σας ευχόμαστε ολόψυχα καλή χρονιά με υγεία και δύναμη!
Και εγώ σας ευχαριστώ και σας εύχομαι μια χρυσή και δημιουργική χρονιά.