Γράφει η Ελπινίκη Νίνου
Η Δεσποινίς Τζούλια του August Strindberg παραμένει, περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη συγγραφή της, ένα από τα πιο επικίνδυνα θεατρικά έργα. Όχι επειδή φωνάζει, αλλά επειδή σκάβει αργά και ανελέητα κάτω από το δέρμα των ηρώων του. Και η παράσταση που σκηνοθετεί ο Γιάννης Τσορτέκης στο Θέατρο Χώρος καταφέρνει ακριβώς αυτό: να μετατρέψει το έργο, όχι σε ένα «κλασικό δράμα εποχής», αλλά σε μια ωμή, ζωντανή ανατομία της ανθρώπινης ανάγκης για εξουσία, επιθυμία και ταυτότητα.
Από την πρώτη στιγμή, η μουσική του Γιώργου Μαυρίδη εγκαθίσταται σχεδόν ως τέταρτος χαρακτήρας της παράστασης. Δεν λειτουργεί ως απλή υπόκρουση· είναι παλμός, πίεση, ένας αδιάκοπος μηχανισμός που παρασύρει τα πρόσωπα όλο και βαθύτερα μέσα στη νύχτα τους. Η επαναληπτικότητα του ήχου δημιουργεί την αίσθηση πως οι ήρωες βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε μια τελετουργία χωρίς επιστροφή, σε μια κατάσταση όπου το ένστικτο έχει ήδη νικήσει τη λογική. Η μουσική γίνεται μέρος της ίδιας της πλοκής, αναπνέει μαζί με τους χαρακτήρες και φορτίζει υπόγεια κάθε βλέμμα, κάθε σιωπή, κάθε μετατόπιση δύναμης.
Ο Τσορτέκης προσεγγίζει το έργο με ξεκάθαρη έμφαση στην ψυχολογική του διάσταση. Εκεί όπου πολλές παραστάσεις παρασύρονται σε υστερικές εξάρσεις ή σε έναν εύκολο ερωτισμό, εδώ κυριαρχεί μια πολύ πιο επικίνδυνη επιλογή: η εσωτερική ένταση. Οι ερμηνείες δεν κραυγάζουν· σιγοβράζουν. Η εξουσία αλλάζει χέρια όχι μέσα από θεατρικούς εντυπωσιασμούς, αλλά σχεδόν ανεπαίσθητα, μέσα από μικρές ρωγμές, από μετατοπίσεις στον τόνο της φωνής, στη στάση του σώματος, στη σιωπή.
Ο αρχικός ρυθμός της παράστασης μοιάζει για λίγο αμήχανος, σαν οι χαρακτήρες να ψάχνουν τη θέση τους μέσα στον χώρο και μεταξύ τους. Όμως αυτή η αμηχανία λειτουργεί τελικά οργανικά· πολύ γρήγορα οι ερμηνείες «κουρδίζονται» μεταξύ τους με αξιοθαύμαστη ακρίβεια και από εκείνο το σημείο η παράσταση αποκτά μια υπνωτιστική συνοχή.
Η Έλενα Μαυρίδου ως Τζούλια αποφεύγει τη στερεοτυπική εικόνα της «καταστροφικής γυναίκας» και χτίζει έναν άνθρωπο βαθιά διχασμένο. Η ηρωίδα της μοιάζει να ταλαντεύεται συνεχώς ανάμεσα στην επιθυμία για ελευθερία και στην ανάγκη αυτοτιμωρίας. Είναι μια γυναίκα που θέλει να υπερβεί τον ρόλο της, αλλά δεν γνωρίζει ποια μπορεί να υπάρξει έξω από αυτόν. Η ερμηνεία της δεν αναζητά συμπάθεια· αναζητά αλήθεια.
Ο ίδιος ο Γιάννης Τσορτέκης ως Ζαν χτίζει έναν άνδρα σκληρό, ευφυή και βαθιά τραυματισμένο ταξικά. Ο Ζαν του δεν είναι ούτε απλός θύτης ούτε κοινωνικός επαναστάτης. Είναι ένας άνθρωπος που έχει μάθει να επιβιώνει μέσα από την προσαρμογή, τη χειραγώγηση και τη βία που γεννά η κοινωνική επιθυμία για άνοδο. Η σχέση του με την Τζούλια μετατρέπεται έτσι σε ένα αδυσώπητο παιχνίδι κυριαρχίας όπου κανείς δε βγαίνει πραγματικά νικητής.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, όμως, είναι η θέση της Κριστίν. Η Νεκταρία Γιαννουδάκη απομακρύνει τον χαρακτήρα από τον ρόλο της «δευτερεύουσας υπηρέτριας» και της δίνει μια σχεδόν ηθική βαρύτητα μέσα στο έργο. Η Κριστίν εδώ λειτουργεί σαν η μόνη μορφή που αντιλαμβάνεται καθαρά το κοινωνικό και υπαρξιακό αδιέξοδο που εκτυλίσσεται μπροστά της. Δεν είναι απλώς παρατηρήτρια· είναι η σιωπηλή υπενθύμιση της πραγματικότητας απέναντι στην καταστροφική ψευδαίσθηση των άλλων δύο.
Η σκηνική εγκατάσταση του Παναγιώτη Κουλουρά και οι φωτισμοί του Περικλή Μαθιέλλη υπηρετούν εξαιρετικά αυτή την αίσθηση ασφυκτικής εγγύτητας. Ο χώρος δε λειτουργεί ως ρεαλιστικό περιβάλλον εποχής, αλλά ως ψυχικό τοπίο, σαν ένα δωμάτιο από το οποίο οι ήρωες δεν μπορούν να αποδράσουν.
Η «Δεσποινίς Τζούλια» του Τσορτέκη δεν ενδιαφέρεται να παρουσιάσει απλώς μια ιστορία κοινωνικής σύγκρουσης του 19ου αιώνα. Αντιμετωπίζει το έργο σαν μια ανοιχτή πληγή που παραμένει τρομακτικά σύγχρονη: μια μάχη ανάμεσα στην επιθυμία και την εξουσία, ανάμεσα στην κοινωνική θέση και στην ανάγκη αυτοπροσδιορισμού. Και ακριβώς γι’ αυτό η παράσταση αποκτά τέτοια δύναμη — γιατί πίσω από την ταξική σύγκρουση και τον ερωτισμό, αναγνωρίζει τελικά κάτι βαθύτερο και πολύ πιο ανθρώπινο: τον πανικό του ανθρώπου μπροστά στην ίδια του την ταυτότητα.