Βιβλιοπαρουσίαση: “Ιάκωβος Καμπανέλλης – Από σκηνής και από πλατείας” από τις Εκδόσεις Κέδρος

Βιβλιοπαρουσίαση

“Ιάκωβος Καμπανέλλης – Από σκηνής και από πλατείας”

Εκδόσεις Κέδρος

Γράφει ο Διονύσης Μαλαπέτσας

Τι απομένει από μια θεατρική παράσταση όταν πέσει η αυλαία; Μερικές φωτογραφίες, ένα πρόγραμμα, ίσως μια κριτική στις κιτρινισμένες σελίδες κάποιας εφημερίδας; Ενδεχομένως λίγα σκηνικά κι ένα κοστούμι φυλαγμένο σε κάποια αποθήκη. Πρωτίστως όμως, απομένει η μνήμη εκείνων που ήταν εκεί και τη βίωσαν. Γιατί το θέατρο έχει αυτή την παράξενη και κάπως άδικη μοίρα, ξεκινά να χάνεται στο χρόνο, ακριβώς τη στιγμή που ολοκληρώνεται.

Ένας πίνακας μπορεί να μας περιμένει για αιώνες στον τοίχο ενός μουσείου. Ένα βιβλίο ανοίγει ξανά και ξανά στην ίδια σελίδα. Μια κινηματογραφική ταινία προβάλλεται αμέτρητες φορές. Ο θεατής όμως που χειροκρότησε μια θεατρική παράσταση, πριν από πενήντα ίσως χρόνια, πήρε ένα μέρος της μαζί του, φεύγοντας από το θέατρο.

Κάπως έτσι, νομίζω, αξίζει να προσεγγίσει κανείς το «Από σκηνής και από πλατείας» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κέδρος. Όχι τόσο ως ένα βιβλίο που ζητά να κριθεί, όσο ως ένα βιβλίο που ζητά να ακουστεί. Οι αναμνήσεις, οι αφηγήσεις και οι συνεντεύξεις, που συγκεντρώνονται στις σελίδες του, δε συγκροτούν μια αυτοβιογραφία με τη συμβατική έννοια, ούτε φιλοδοξούν να αποτελέσουν μια συστηματική ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου. Κι όμως, διαβάζοντάς τες, ανακαλύπτει κανείς, ότι λίγο-λίγο σχηματίζουν και τα δύο. Γιατί ο Καμπανέλλης, δε θυμάται απλώς μια εποχή, υπήρξε ένας από εκείνους που τη διαμόρφωσαν. Υπήρξε ένας “εργάτης” του θεάτρου και από σκηνής και από πλατείας. Και εδώ βρίσκεται η ειδοποιός διαφορά.

Η μαρτυρία ενός ανθρώπου που παρακολούθησε μια περίοδο έχει ασφαλώς την αξία της. Η μαρτυρία όμως κάποιου που έδρασε μέσα σε αυτήν, συνεργάστηκε με τους ανθρώπους της, συγκρούστηκε, δημιούργησε και τώρα την ανακαλεί και τη θυμάται, αποκτά διαφορετικό ειδικό βάρος. Πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία το μεταπολεμικό ελληνικό θέατρο αναζητούσε και εν πολλοίς διαμόρφωνε τη σύγχρονη φυσιογνωμία του. Ο ίδιος ο τίτλος του βιβλίου περιγράφει εύστοχα αυτή τη διπλή ιδιότητα. Ο Καμπανέλλης κοιτάζει το θέατρο «από σκηνής», ως δημιουργός και ενεργός άνθρωπός του, αλλά συγχρόνως και «από πλατείας», ως θεατής και παρατηρητής του.

Κάπου ανάμεσα στις δύο αυτές θέσεις ζωντανεύουν πρόσωπα, παραστάσεις, συναντήσεις, συνεργασίες και μικρά περιστατικά. Και είναι συχνά τα τελευταία που έχουν τη μεγαλύτερη γοητεία. Ένας κόσμος που δεν περιορίζεται σε όσα συνέβαιναν κάτω από το φως των προβολέων, αλλά περιλαμβάνει και όσα προηγήθηκαν ή ακολούθησαν μιας παράστασης, όσα ειπώθηκαν στα παρασκήνια, όσα έμειναν τελικά στη μνήμη.

Βιβλιοπαρουσίαση "Ιάκωβος Καμπανέλλης - Από σκηνής και από πλατείας" Γράφει ο Διονύσης Μαλαπέτσας

Η θεατρική ιστορία, άλλωστε, έχει μια ιδιομορφία που τη διαφοροποιεί από τις περισσότερες τέχνες. Το ίδιο το αντικείμενό της είναι εφήμερο. Και παρότι αρέσκεται στο να καταγράφει τα μεγάλα γεγονότα, ήτοι πρεμιέρες, ημερομηνίες, θιάσους, σκηνοθέτες, συγγραφείς και διανομές, η πραγματική ζωή έχει την ενοχλητική συνήθεια να συμβαίνει ανάμεσα σε όλα αυτά. Σε ένα καμαρίνι, σε μια πρόβα, σε μια κουβέντα που ειπώθηκε στο πόδι στη μπάρα ενός φουαγιέ. Σε μια ιδιοτροπία ενός μεγάλου ηθοποιού, σε μια διαφωνία με κάποιο σκηνοθέτη που σήμερα μοιάζει ασήμαντη, μα τότε έμοιαζε ζήτημα ζωής και θανάτου.

Εκεί ακριβώς το βιβλίο γίνεται απολαυστικό. Τα πρόσωπα κατεβαίνουν από τα βάθρα όπου τα τοποθέτησε εκ των υστέρων η θεατρική ιστορία και αποκτούν ξανά ανθρώπινες διαστάσεις. Οι «μεγάλοι» του θεάτρου ξαναγίνονται άνθρωποι με αδυναμίες, χιούμορ, ανασφάλειες, φιλοδοξίες, ματαιοδοξίες, γενναιοδωρίες και μικρότητες. Και ίσως τελικά έτσι να τους καταλαβαίνουμε καλύτερα. Θα ήταν βέβαια λάθος να αναζητήσει κανείς εδώ την αντικειμενικότητα ενός ιστορικού αρχείου. Η μνήμη δεν υπήρξε ποτέ αντικειμενική, ευτυχώς! Επιλέγει, παραλείπει, μεγεθύνει, στρογγυλεύει, κάποτε εξωραΐζει και ίσως κάποτε αδικεί. Κυρίως όμως αποκαλύπτει τι απέμεινε τελικά, όταν τα περιττά ξεθώριασαν απ’ τις μαρκίζες.

Έχει επομένως ενδιαφέρον όχι μόνο το τι θυμάται ο Καμπανέλλης, αλλά και γιατί άραγε θυμάται αυτό και όχι κάτι άλλο. Έπειτα από δεκαετίες ζωής μέσα στο θέατρο, ποια πρόσωπα επέζησαν μέσα του; Ποιες στιγμές; Ποιες κουβέντες; Και κάπου εδώ συμβαίνει ίσως το ωραιότερο παράδοξο του βιβλίου. Ο Καμπανέλλης μιλώντας για τους άλλους, αναπόφευκτα καταλήγει να μιλά και για τον εαυτό του. Όχι με τη μεθοδικότητα μιας αυτοβιογραφίας, ούτε με τη διάθεση μιας εξομολόγησης. Το προσωπικό του πορτρέτο σχηματίζεται σχεδόν από το αρνητικό του φιλμ, από τη σκιά του δίπλα στους ανθρώπους που επιλέγει να θυμηθεί, από τα περιστατικά στα οποία επιστρέφει, από όσα τον συγκίνησαν ή τον διασκέδασαν και από τον τρόπο με τον οποίο, χρόνια αργότερα, τα αφηγείται.

Όχι επειδή αποφασίζει να αυτοβιογραφηθεί. Αλλά επειδή κάθε μνήμη είναι, εν τέλει, και μια μικρή αυτοπροσωπογραφία. Οι άνθρωποι που επιλέγουμε να θυμόμαστε, όσα μας συγκίνησαν, όσα ακόμη μας κάνουν να γελάμε ή να θυμώνουμε, έπειτα από τόσα χρόνια, λένε πιθανώς περισσότερα για εμάς από ό,τι μια σχολαστική απαρίθμηση των γεγονότων της ζωής μας. Γι’ αυτό το λόγο δυσκολεύομαι να δω το «Από σκηνής και από πλατείας» ως ένα βιβλίο που προσφέρεται για κριτική, με τη συνηθισμένη έννοια. Τι ακριβώς να κρίνει κανείς; Την αληθοφάνεια; Την αντικειμενικότητα; Τη μεθοδολογία; Μα, πρόκειται για μνήμες. Μπορεί όμως να κριθεί το αν άξιζε να καταγραφούν και εκεί η απάντηση είναι πολύ ευκολότερη…

Γιατί στις σελίδες του βιβλίου αυτού σώζεται κάτι που κανένα θεατρικό αρχείο, όσο πλήρες κι αν είναι, δεν μπορεί να διασώσει αυτούσιο και αυτό είναι το άρωμα μιας εποχής. Ο τρόπος που οι άνθρωποι μιλούσαν μεταξύ τους, οι σχέσεις τους, οι μικρές τους εμμονές, το κλίμα μέσα στο οποίο γεννήθηκαν παραστάσεις και έργα, αυτά που σήμερα αντιμετωπίζουμε ως δεδομένα κεφάλαια της θεατρικής μας ιστορίας. Και ίσως γι’ αυτό, τελειώνοντας το βιβλίο, δεν έχει κανείς τόσο την αίσθηση ότι έκλεισε μια συλλογή κειμένων, όσο ότι σηκώθηκε από ένα τραπέζι που καθόταν μια μεγάλη θεατρική παρέα, με καλό κρασί!

Και μπορεί η παράσταση να έχει τελειώσει προ πολλού, τα φώτα της σκηνής να έχουν σβήσει, οι περισσότεροι από τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να έχουν ήδη φύγει και η αίθουσα θα έπρεπε κανονικά να έχει αδειάσει. Ωστόσο, κάποιος έχει μείνει ακόμη εκεί και θυμάται… Και όσο ο Ιάκωβος Καμπανέλλης θυμάται, για μερικές ακόμη σελίδες η αυλαία δεν πέφτει…

Βιβλιοπαρουσίαση "Ιάκωβος Καμπανέλλης - Από σκηνής και από πλατείας" Γράφει ο Διονύσης Μαλαπέτσας