Συνέντευξη: Βασίλης Τριανταφύλλου
Η «Ανάστασις» του Λέοντος Τολστόι
στο Θέατρο Nous – Creative Space
Επιμέλεια συνέντευξης: Τασιάνα Τσιάκου
Η «Ανάστασις» του Λέοντος Τολστόι επιστρέφει! Για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο Noūs, σε σκηνοθεσία Βασίλη Τριανταφύλλου και διασκευή της Δάφνης Λιανάκη, ανεβαίνει ένα κλασσικό έργο για την ενοχή, την ευθύνη και την κοινωνική αδικία, που, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, παραμένει επίκαιρο και προβληματίζει βαθιά τον θεατή.
Η ιστορία του Νεχλιούντοφ και της Κατιούσας μας επιτρέπει να κάνουμε αναγωγές και δίνει αφορμή για ενδοσκόπηση και συνειδητοποίηση των μηχανισμών του κοινωνικοπολιτικού συστήματος, το οποίο επηρεάζει και κατευθύνει , όχι μόνο τη δική τους ζωή, αλλά και τη δική μας, στο σήμερα. Μήπως η πραγματική «ανάσταση» αφορά τόσο τον ήρωα, όσο και τον θεατή;
Το «σύστημα» στην «Ανάστασις» διαχέεται μέσα από τη θέση και τη δράση πολλών ανθρώπων που το υπηρετούν και που αποτελούν γρανάζια της μηχανής του. Πόσο δύσκολο είναι να συνθέσει κανείς σκηνοθετικά αυτό το παζλ και να δώσει την πλήρη εικόνα των αντιφάσεών του που δημιουργούν την αδικία και την καταπίεση σε βάρος των αδύναμων κρίκων αυτής της αλυσίδας;
Σκηνοθετικά, με ενδιαφέρει να δημιουργώ μια εικόνα που διαθέτει προοπτική. Μια εικόνα που δεν εξαντλείται σε αυτό που συμβαίνει στο πρώτο πλάνο, αλλά αναπτύσσεται σε τρία διαφορετικά επίπεδα, επιτρέποντας στο βλέμμα του θεατή να κινηθεί από το ένα στο άλλο και να ανακαλύψει σταδιακά τις μεταξύ τους σχέσεις.
Στην «Ανάστασις», αυτή η προοπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία, γιατί το σύστημα δεν είναι κάτι αφηρημένο. Αποτελείται από ανθρώπους, από σχέσεις εξουσίας, από μια αλυσίδα στην οποία ο καθένας καταλαμβάνει μια διαφορετική θέση.
Αυτό που με ενδιαφέρει είναι η σταδιακή αποδόμηση αυτής της εικόνας. Να μπορεί ο θεατής να διακρίνει την αρχή και το τέλος, αλλά και το τέλος μέσα στην αρχή. Να βλέπει το μεγάλο ψάρι και το μικρό ψάρι. Να αντιλαμβάνεται πως ό,τι συμβαίνει στο πρώτο πλάνο συνδέεται με κάτι που βρίσκεται βαθύτερα, πίσω του.
Δεν επιδιώκω, λοιπόν, να παρουσιάσω μια ολοκληρωμένη ερμηνεία του συστήματος, αλλά να δημιουργήσω τις συνθήκες ώστε ο θεατής να αναγνωρίσει μόνος του τους μηχανισμούς του.
Ο Νεχλιούντοφ διανύει το μονοπάτι της αυτογνωσίας, με αφετηρία την ενοχή που αισθάνεται για την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η Κατιούσα εξαιτίας του… Πότε και πώς αυτή του η ενοχή, μέσα από την οποία αναζητά τη λύτρωση, γίνεται ευθύνη;
Το ότι κάποιος αναγνωρίζει το κακό που έχει προκαλέσει δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αναλαμβάνει και την ευθύνη να το αντιμετωπίσει. Ίσως η πραγματική δοκιμασία του Νεχλιούντοφ να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μετάβαση.
Πιστεύω πως η ζωή είναι μια καθημερινή μάχη με τις προσωπικές μας αντιστάσεις. Με όλα εκείνα που γνωρίζουμε για τον εαυτό μας, αλλά δυσκολευόμαστε να παραδεχτούμε ή να αλλάξουμε. Και θεωρώ πως κάθε ανθρώπινη πράξη, ακόμη και η πιο γενναιόδωρη, έχει ως αφετηρία τον ίδιο μας τον εαυτό. Πρώτα γεννιέται από μια δική μας εσωτερική ανάγκη, πρώτα έρχεται να ικανοποιήσει κάτι μέσα μας και έπειτα αποκτά σημασία για τον άλλον. Όσο βοηθητική ή λυτρωτική κι αν αποδειχθεί.
Αυτό δεν αναιρεί την αξία της πράξης. Αντιθέτως, ίσως εκεί βρίσκεται και η ουσία της ανθρώπινης ευθύνης. Στο να αναγνωρίζουμε τα προσωπικά μας κίνητρα, χωρίς να επιτρέπουμε σε αυτά να ακυρώνουν την ανάγκη του άλλου.
Ο Νεχλιούντοφ ξεκινά από την ανάγκη να συμφιλιωθεί με τον εαυτό του. Το ερώτημα, όμως, είναι αν θα καταφέρει να ξεπεράσει αυτή την προσωπική ανάγκη και να αντικρίσει πραγματικά τον άνθρωπο απέναντί του. Γιατί η ευθύνη δεν εξαντλείται στην επιθυμία μας να λυτρωθούμε. Αρχίζει τη στιγμή που είμαστε διατεθειμένοι να αναμετρηθούμε με τις συνέπειες των πράξεών μας.
Η Κατιούσα πληρώνει το τίμημα, ενώ ο Νεχλιούντοφ βιώνει την «ανάσταση». Πώς καταφέρατε αυτή η λύτρωση του προνομιούχου-θύτη να μην επισκιάσει την ιστορία του θύματος ενός ανθρωποβόρου συστήματος;
Θα ξεκινούσα και θα τελείωνα με την ταξική διαφορά. Γιατί, κατά τη γνώμη μου, όλα είναι ταξικά. Η κοινωνική θέση του καθενός καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις δυνατότητες, τις επιλογές, ακόμη και το τίμημα που καλείται να πληρώσει για τις πράξεις του.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο Νεχλιούντοφ δεν πληρώνει το δικό του τίμημα, ούτε ότι η Κατιούσα δεν βιώνει τη δική της ανάσταση. Αντιθέτως, θεωρώ πως και οι δύο διανύουν μια βαθιά προσωπική διαδρομή, μέσα από τις επιλογές τους, τις αντιφάσεις τους και τις συνέπειες όσων έχουν προηγηθεί.
Η ανάσταση του ενός δεν συνεπάγεται απαραίτητα και τη δικαίωση του άλλου. Όπως και η οδύνη του ενός δεν ακυρώνει την οδύνη του άλλου. Μπορεί δύο άνθρωποι να βιώνουν το ίδιο γεγονός και να το αντιλαμβάνονται, να το επεξεργάζονται και τελικά να μεταμορφώνονται μέσα από αυτό με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Αυτό προσπάθησα να φωτίσω και σκηνοθετικά. Όχι δύο πρόσωπα που το ένα υπάρχει για να δικαιώσει ή να λυτρώσει το άλλο, αλλά δύο ανθρώπους που, παρότι συνδέονται καθοριστικά μεταξύ τους, διατηρούν ο καθένας τη δική του πορεία.
Γιατί, τελικά, η ανάσταση δεν είναι μια κοινή κατάληξη ούτε μια πράξη που μπορεί κάποιος να πραγματοποιήσει για λογαριασμό κάποιου άλλου. Είναι μια βαθιά προσωπική διαδικασία.
Κατά πόσον επιδιώξατε να δημιουργήσετε στον θεατή μια εσωτερική σύγκρουση, ώστε φεύγοντας από την παράσταση, να καταδικάζει την ταξική βία και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει το δικό του μερίδιο ευθύνης;
Πιστεύω πως το θέατρο δεν οφείλει να υποδεικνύει στον θεατή τι πρέπει να σκεφτεί, αλλά να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε να αρχίσει να αμφισβητεί όσα θεωρεί δεδομένα. Είναι πολύ εύκολο να καταδικάζουμε την αδικία όταν βρισκόμαστε απέναντί της ως παρατηρητές. Είναι πολύ δυσκολότερο να αναγνωρίσουμε τις στιγμές που, συνειδητά ή ασυνείδητα, συμμετέχουμε κι εμείς στους μηχανισμούς που την αναπαράγουν.
Σκηνοθετικά, παλεύω να δώσω στον θεατή έναν ρόλο μέσα στην ίδια την παράσταση. Να τον καταστήσω, κατά κάποιον τρόπο, παρτενέρ του έργου. Γι’ αυτό και πολλές στιγμές της σκηνικής δράσης ανοίγονται προς εκείνον. Σαν να συνομιλούν οι ηθοποιοί μαζί του, σαν να αποτελεί και ο ίδιος ένα πρόσωπο της ιστορίας. Ένα πρόσωπο, όμως, που έρχεται από το σήμερα.
Με ενδιαφέρει αυτή η συνάντηση ανάμεσα στον κόσμο του Τολστόι και στον δικό μας κόσμο. Γιατί, όσο κι αν έχουν αλλάξει οι εποχές, οι μηχανισμοί της εξουσίας, της ταξικής βίας και της κοινωνικής αδικίας εξακολουθούν να μας αφορούν.
Δεν επιδιώκω, λοιπόν, να φύγει ο θεατής από την παράσταση έχοντας υιοθετήσει μια συγκεκριμένη θέση. Θα ήθελα να φύγει έχοντας θέσει έστω ένα ερώτημα στον εαυτό του. Να μην αισθανθεί ότι παρακολούθησε απλώς την ιστορία κάποιων άλλων ανθρώπων, αλλά ότι, με έναν τρόπο, υπήρξε και ο ίδιος μέρος της.
Γιατί ίσως εκεί να αρχίζει η πραγματική σύγκρουση. Όταν παύουμε να βλέπουμε την αδικία ως κάτι που συμβαίνει μόνο στους άλλους.
Μείναμε με την εντύπωση ότι η κάθαρση του Νεχλιούντοφ εκκρεμεί, καθώς κάπου πλανάται ένα αίσθημα ματαίωσης… Είναι συνειδητή επιλογή να μη δώσετε στον θεατή μια εύκολη λύση; Πού θέλετε να κατευθυνθεί;
Θα συνεχίσω από την προηγούμενη ερώτηση και από τον ρόλο που επιθυμώ να έχει ο θεατής μέσα στην παράσταση. Με ενδιαφέρει ένας ενεργός θεατής. Ένας άνθρωπος που δεν περιορίζεται στην παρακολούθηση της σκηνικής δράσης, αλλά αποκτά, σχεδόν, έναν δικό του ρόλο μέσα σε αυτήν.
Γι’ αυτό και σκηνοθετικά επιλέγω να αφήνω πάντα ένα άνοιγμα στο τέλος. Δεν με ενδιαφέρει να δίνω απαντήσεις. Με ενδιαφέρει κυρίως να θέτω ερωτήματα. Να δημιουργώ ένα άνοιγμα που να διεισδύει στη ματιά του θεατή και να του επιτρέπει να αντικρίσει μέσα από την ιστορία τις δικές του ενοχές, τις δικές του ευθύνες, τις δικές του ματαιώσεις.
Δεν ξέρω αν η κάθαρση είναι κάτι που μπορεί πραγματικά να ολοκληρωθεί. Ίσως η ίδια η ανάγκη μας να αναζητούμε μια οριστική λύση να αποτελεί μέρος της ανθρώπινης αντίφασής μας. Στη ζωή δεν υπάρχουν πάντα ξεκάθαρες απαντήσεις, ούτε οι προσωπικές μας διαδρομές καταλήγουν απαραίτητα εκεί που θα θέλαμε.
Επομένως, το αίσθημα της ματαίωσης δεν είναι για μένα μια σκηνοθετική επιδίωξη με την έννοια της απογοήτευσης. Είναι περισσότερο μια υπενθύμιση ότι τίποτα δεν ολοκληρώνεται τόσο εύκολα όσο θα επιθυμούσαμε.
Θα ήθελα ο θεατής να φύγει από την «Ανάστασις» όχι με την αίσθηση ότι παρακολούθησε μια ιστορία που έκλεισε, αλλά με την αίσθηση ότι κάτι μέσα του μόλις άνοιξε. Γιατί ίσως η πιο ουσιαστική συνέχεια μιας παράστασης να βρίσκεται σε όσα αρχίζουν να συμβαίνουν μέσα μας όταν εκείνη τελειώνει.
Τώρα που η παράσταση επιστρέφει για δεύτερη χρονιά, υπάρχει κάτι που έχει αλλάξει στη σκηνοθετική σας οπτική;
Είμαι πολύ συγκεκριμένος ως προς το τι θέλω να πω μέσα από ένα έργο και ποια ιστορία επιλέγω να μοιραστώ με τον κόσμο. Σε αυτό είμαι αρκετά πειθαρχημένος και απαιτώ την ίδια πειθαρχία και από τους ηθοποιούς με τους οποίους συνεργάζομαι. Γιατί θεωρώ πως για να υπάρξει μια κοινή σκηνική αφήγηση, χρειάζεται όλοι να γνωρίζουμε προς τα πού κατευθυνόμαστε και τι είναι αυτό που θέλουμε να επικοινωνήσουμε.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η παράσταση πρέπει να παραμένει αμετακίνητη ως ζωντανό γεγονός. Το αντίθετο. Πιστεύω πως ο ηθοποιός οφείλει να δημιουργεί και να ξαναδημιουργεί από την αρχή, κάθε φορά που ανεβαίνει στη σκηνή. Να παραμένει ανοιχτός, διαθέσιμος, να αντιμετωπίζει όσα συμβαίνουν σαν να συμβαίνουν για πρώτη φορά. Στο τώρα, στο σήμερα, στο αύριο.
Κάθε βράδυ είναι μια διαφορετική παράσταση. Και αυτό δεν έχει να κάνει με το αν ένα έργο διανύει την πρώτη ή τη δεύτερη χρονιά του. Έχει να κάνει με την ίδια τη φύση του θεάτρου, που είναι μια ζωντανή τέχνη και δεν μπορεί να λειτουργεί ως μηχανική επανάληψη.
Επομένως, η σκηνοθετική μου οπτική στην «Ανάστασις» δεν έχει μετακινηθεί ούτε στο ελάχιστο. Η ιστορία που θέλω να αφηγηθώ, τα ερωτήματα που θέλω να θέσω και ο λόγος για τον οποίο επέλεξα να ανεβάσω αυτό το έργο παραμένουν ακριβώς οι ίδιοι.
Αυτό που αλλάζει είναι η ίδια η στιγμή της συνάντησης. Οι άνθρωποι που βρίσκονται πάνω στη σκηνή, οι άνθρωποι που βρίσκονται απέναντί τους και όσα γεννιούνται ανάμεσά τους. Γιατί το θέατρο, ακόμη κι όταν αφηγείται την ίδια ιστορία, οφείλει κάθε φορά να συμβαίνει από την αρχή.
Διαβάστε εδώ περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση.
Προπώληση εισιτηρίων:
https://www.ticketservices.gr/event/theatro-nous-i-anastasi-2os-xronos/?eventid=14899&showid=99140