Κριτική Θεάτρου: Κόκκινο
του John Logan
Σκηνοθεσία: Γιώργος Κιμούλης
Θέατρο Μουσούρη
Γράφει ο Διονύσης Μαλαπέτσας
“Κόκκινο”: Μια, επί καμβάδων, γενεαλογική αντιπαράθεση.
Κάθε χρώμα είναι στην πραγματικότητα ένας παλμός, ένα κύμα φωτός, συγκεκριμένης συχνότητας, που ταξιδεύει κατά μήκος των νευρωνικών μεμβρανών, με τελικό προορισμό τον εγκέφαλο. Πρόκειται, επί της ουσίας, για μια ακόμη νοητική ψευδαίσθηση, που εξυπηρετεί το εκάστοτε οντικό σύστημα στη διαβίωσή του. Τα νοήμονα όντα ωστόσο υπερέβησαν τα ζωικά τους όρια και εμπλούτισαν τα φυσικά φαινόμενα επινοώντας και εν συνεχεία προσδίδοντάς τους συμβολισμούς. Έτσι, το κόκκινο έγινε το χρώμα της επανάστασης, του πάθους, του έρωτα, της δύναμης…
Ο Τζον Λόγκαν αφορμάται από το «Κόκκινο» χρώμα των καμβάδων του Μαρκ Ρόθκο, μιας από τις πλέον αναγνωρίσιμες φυσιογνωμίες του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, που η ζωγραφική του, με τις μεγάλες χρωματικές επιφάνειες και τις υποβλητικά ακαθόριστες διαβαθμίσεις τους, διεκδικεί από τον θεατή μια σχέση βιωματική. Η πρόσληψη του έργου του απαιτεί χρόνο, προσήλωση και συναισθηματική διαθεσιμότητα. Ο ίδιος ο Ρόθκο αντιμετώπιζε το έργο του με σεβασμό αλλά και αυστηρότητα, συχνά δε με έναν δογματισμό, που δεν άφηνε πολλά περιθώρια διαφωνίας. Η προσωπικότητα του, η αισθητική του αντίληψη και η σχέση του με τους κοινωνικοοικονομικούς μηχανισμούς αποτελούν το δραματουργικό υλικό του Λόγκαν.
Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του 1950, όταν ο Ρόθκο έλαβε μια διόλου ευκαταφρόνητη προσφορά για να πουλήσει μερικά έργα του, ώστε αυτά να κοσμούν τους τοίχους ενός πολυτελούς εστιατορίου της Νέας Υόρκης. Την ίδια περίοδο καταφθάνει στο εργαστήρι του ένας νεαρός ζωγράφος, ο Κεν, για να εργαστεί ως βοηθός του. Μεταξύ τους θα αναπτυχθεί γρήγορα μια πολύπτυχη και συγκρουσιακή σχέση μαθητείας, εξάρτησης, αλλά και αμφισβήτησης.
Η επαγγελματική συνθήκη γίνεται το χώμα, στο οποίο θα καλλιεργηθεί ένας εκτενής διάλογος περί ζωγραφικής, αισθητικής, καλλιτεχνικής ευθύνης και εμπορευματοποίησης του πολιτιστικού έργου. Η αντιπαράθεση των δύο προσώπων αποκτά σταδιακά γενεαλογικό και ιδεολογικό χαρακτήρα, καθώς τίθενται υπό διαβούλευση οι παγιωμένες βεβαιότητες του δασκάλου και οι ορμητικές διεκδικήσεις του μαθητή.
Η τέχνη είναι συνάντηση και ζει από τη συντροφιά…
Το «Κόκκινο» συγκαταλέγεται σε εκείνη την κατηγορία του σύγχρονου θεάτρου που αποπειράται της δραματοποίησης στοχασμών. Η διαλεκτική, εδώ, αποτελεί το μέσο εξάπλωσης της σκηνικής δράσης και όχι απλώς παρεμπίπτον συναγόμενο της σεναριακής πλοκής. Οι αναφορές στην ιστορία της τέχνης, στις αισθητικές σχολές και στους μεγάλους δημιουργούς αποτελούν τη φέρουσα δομή μέσα που γύρω της δομείται η σύγκρουση των χαρακτήρων. Ο λόγος του Λόγκαν είναι πυκνός, συχνά αιχμηρός, με αρκετές δόσεις χιούμορ, ειρωνείας και αυτοσαρκασμού. Απαιτεί, ωστόσο, από τους ερμηνευτές μια ιδιαίτερη πειθαρχία, ώστε η εύθραυστη λεκτική αντιπαράθεση να μη μετατραπεί σε άνευ νοήματος ρητορική επίδειξη.
Ο Γιώργος Κιμούλης αναλαμβάνει τη σκηνοθεσία και τον κεντρικό ρόλο του Ρόθκο, επιλέγοντας μια προσέγγιση που στηρίζεται κυρίως στην υποκριτική αντιπαράθεση. Η σκηνική οικονομία, η περιορισμένη κινησιολογία και η έμφαση στη λεκτική δράση υπηρετούν τη δομή του έργου. Ο Κιμούλης δεν επιδιώκει να υπερβεί το κείμενο με μια εξωτερική σκηνοθετική επινόηση, αρκείται στην ανάδειξη των εσωτερικών εντάσεων των ηθοποιών, αφήνοντας τους το βάρος της θεατρικής λειτουργίας.
Η επιλογή αυτή εξασφαλίζει συνοχή, αν και σε ορισμένες στιγμές η σκηνική ανάπτυξη παραμένει περισσότερο στατική και περιγραφική, παρά δραματικά ενεργητική. Η ζωγραφική πράξη, με την έντονη σωματική και χωρική της διάσταση, θα μπορούσε να προσφέρει περισσότερες αφορμές για μια ίσως ευρηματικότερη κινησιολογική επεξεργασία. Ωστόσο, η σκηνοθετική επιλογή του δικαιώνεται από την υποκριτική δεινότητα, τόσο του ιδίου, όσο και του συμπρωταγωνιστή του, Δημήτρη Γκοτσόπουλου.
Ο μεν, Γιώργος Κιμούλης, αξιοποιεί την τεράστια εμπειρία και την απαράμιλλη τεχνική του, συγκροτώντας έναν χαρακτήρα με έντονη σκηνική αυθεντία. Η φωνητική του διαχείριση, οι παύσεις, οι αιφνίδιες μεταπτώσεις και η σωματική οικονομία υπηρετούν την ιδιοσυγκρασία ενός ανθρώπου που γνωρίζει να επιβάλλει την παρουσία του. Ο Ρόθκο είναι οξύθυμος, ειρωνικός, αυταρχικός, αλλά και ευάλωτος στις στιγμές κατά τις οποίες οι βεβαιότητές του κλονίζονται. Ο ηθοποιός αποφεύγει τη μονοδιάστατη αναπαράσταση ενός δύστροπου καλλιτέχνη και αναδεικνύει τις αντιφάσεις που συγκροτούν την προσωπικότητά του. Η ερμηνεία του διαθέτει ιδιαίτερη ένταση στις λεκτικές αναμετρήσεις, ενώ στις πιο εσωτερικές στιγμές αποκαλύπτει μια αξιοπρόσεκτη εκφραστική εγκράτεια.
Για να ανατρέψεις το παρελθόν, πρέπει να γνωρίζεις το παρελθόν.
Ο δε, Δημήτρης Γκοτσόπουλος, αναλαμβάνει μια διαφορετικής φύσεως υποκριτική αποστολή. Ο χαρακτήρας του απαιτεί μια σταδιακή μετάβαση από τη θέση του μαθητευόμενου σε εκείνη του ισότιμου συνομιλητή. Η ερμηνεία του έχει ζωντάνια και νεανική ορμή, ενώ η σκηνική του παρουσία αποκτά μεγαλύτερη αυτονομία, όσο προχωράει η παράσταση. Συνολικά, ανταποκρίνεται και με το παραπάνω στις απαιτήσεις του ρόλου και συγκροτεί με τον Κιμούλη μια ενδιαφέρουσα υποκριτική σχέση, που συνεχίζει να οικοδομείται μετά την περσινή τους αγαστή συνύπαρξη στον Φιλοκτήτη. Η μεταξύ τους απόσταση, ηλικιακή, αισθητική και ιδεολογική, αποτελεί βασικό παράγοντα της σκηνικής τους χημείας.
Η σκηνογραφία του Μανόλη Παντελιδάκη αναπαριστά πειστικά το εργαστήρι του ζωγράφου, με ιδιαίτερη φροντίδα στη λεπτομέρεια. Ο χώρος διαθέτει την ακαταστασία, τα υλικά και τα ίχνη μιας καθημερινής εργασίας, που βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη και υπαρξιακές αντιφάσεις. Ένα πικάπ πρωταγωνιστεί γεμίζοντας το χώρο κλασσικές μελωδίες, ενώ οι καμβάδες και τα εργαλεία δεν αποτελούν απλώς διακοσμητικά στοιχεία, αλλά εντάσσονται στη δράση, προσδίδοντας στο σκηνικό περιβάλλον λειτουργικότητα και ατμοσφαιρική συνοχή.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σκηνική επεξεργασία της προετοιμασίας του καμβά, όπου η χειρωνακτική εργασία αποκτά ρυθμό και σχεδόν χορογραφική ποιότητα. Οι φωτισμοί (της προσφάτως βραβευμένης …) Στέλλας Κάλτσου συνεισφέρουν στη δημιουργία του κατάλληλου περιβάλλοντος, χωρίς να επιβαρύνουν τη σκηνική σύνθεση. Τέλος, απολύτως αρμοστά, στην απλότητα τους, υπηρετούν την παράσταση τα κοστούμια της Σοφίας Νικολαΐδη.
Εν κατακλείδι, το «Κόκκινο», διαπραγματεύεται εξ´ αρχής την ευθύνη του δημιουργού απέναντι στην τέχνη του και τη δυσκολία διατήρησης της καλλιτεχνικής αυτονομίας, σε ένα περιβάλλον, όπου η αισθητική αξία τοποθετείται στην αντικρινή της οικονομικής, πλάστιγγα. Η παράσταση προσφέρει μια ενδιαφέρουσα αφορμή για να ξανατεθεί η συζήτηση γύρω από τη σχέση τέχνης και αγοράς, αλλά και γύρω από τη διαδοχή των καλλιτεχνικών γενεών, ζητήματα που διαχρονικά απασχολούν τον σύγχρονο πολιτισμό και που εδώ βρίσκουν μια σαφή, θεατρική διατύπωση.
ΥΓ. Μια φράση, με πολλαπλές φιλοσοφικές ερμηνείες, που ακούγεται στην παράσταση από το στόμα του Μαρκ Ρόθκο, εκφράζει με λέξεις έναν από τους τρομακτικότερους και -δυστυχώς- ξανά επίκαιρους εφιάλτες μας:
(…) φοβάμαι μήπως μια μέρα, το μαύρο καταπιεί το κόκκινο.
Διαβάστε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση εδώ.
Προπώληση εισιτηρίων: https://www.ticketmaster.gr/red_sen_2008001.html
Σχετικά άρθρα:
Το Κομπλεξικό | Κριτική Θεάτρου
Ο Παρουσιαστής | Κριτική θεάτρου