Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος: Κριτική Θεάτρου
Σκηνοθεσία: Αικατερίνη Παπαγεωργίου
Θέατρο Δίπυλον
Γράφει ο Διονύσης Μαλαπέτσας
Είναι δύσκολο για έναν άνθρωπο με μαρξιστική κοσμοθεωρία να στέκεται κριτικά απέναντι σε κείμενα που ενέχουν σαφείς αντικομμουνιστικές υπενίξεις. Είναι μια απαιτητική ακροβασία, που αν παραπατήσεις σε παρασύρει είτε στην υποκειμενική αδικία, είτε στο ερεβώδες πρανές που καταλήγει αναπόφευκτα στην αναπαραγωγή της θεωρίας των δύο άκρων, του πλέον πολυαγαπημένου αντιπολιτευτικού αφηγήματος.
Παρά ταύτα, κανένα φιλοσοφικό κείμενο δεν μπορεί, εκ προοιμίου, να απορριφθεί εν τω συνόλω, μόνο και μόνο επειδή οι ανησυχίες του διανοητή του, τη στιγμή που το έγραφε, πιθανώς επήγαζαν από απολυταρχικές πρακτικές καθεστώτων, ανά τον πλανήτη. Ωστόσο, είναι σκόπιμο και απαραίτητο να διευκρινίσουμε ξανά, πως κανείς νοήμων νους δεν μπορεί να εξισώνει τον φασισμό και τον ναζισμό με τον κομμουνισμό. Έχουν αντίρροπες πορείες, εκ διαμέτρου αντίθετες αφετηρίες και σαφώς αντίμαχους στόχους.
Τα τελευταία χρόνια, η Έλενα Τριανταφυλλοπούλου καταπιάνεται με δυστοπικά, φιλοσοφικά -και φαινομενικά μη θεατρικά- κείμενα όπως ο “Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος” του Άλντους Χάξλεϊ ή το “1984” του Τζωρτζ Όργουελ. Τα διασκευάζει θεατρικά και τα παραδίδει στα χέρια ταλαντούχων καλλιτεχνών για να τα σκηνοθετήσουν. Σε όσους έχουμε διαβάσει αυτά τα κείμενα, πριν παρασταθούν, η διαδικασία αυτή φαντάζει απαιτητική και δύσκολη. Ωστόσο, εκείνη αποδεικνύει πως γνωρίζει τον τρόπο να ανταπεξέλθει, συνδυάζοντας τον απαραίτητο σεβασμό στο αρχικό κείμενο, με την αδογμάτιστη και ψύχραιμη ανάγνωση, συστατικά που παράγουν ένα οικουμενικά αποδεκτό και ομολογουμένως ποιοτικό αποτέλεσμα.
Και αυτό συμβαίνει ξανά φέτος, με τον “Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο” του Χάξλεϊ, που ανεβαίνει (όπως επίσης και το 1984 για δεύτερη χρονιά) στο Θέατρο Δίπυλον, σε σκηνοθεσία της Αικατερίνης Παπαγεωργίου. Το μυθιστόρημα του Χάξλεϊ παίρνει σάρκα και οστά και ξεκινά να βαδίζει στα λημέρια του θεάτρου του παραλόγου. Η σκηνοθέτιδα έχει μπροστά της ένα ιδιαίτερα απαιτητικό πεδίο, καθώς πρέπει να αναμετρηθεί με ένα έργο που δεν περιγράφει απλώς μια μελλοντική κοινωνία, αλλά συμπυκνώνει τις πολιτικές φοβίες και τις αντιφάσεις της εποχής του, που δυστυχώς παραμένουν επίκαιρες.

Ο “Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος” δεν είναι ένα πολιτικά ουδέτερο έργο. Γραμμένο το 1932, σε μια εποχή έντονων κοινωνικών ανακατατάξεων, πολιτικών συγκρούσεων και αμφισβήτησης τόσο του καπιταλιστικού συστήματος, όσο και του σοβιετικού οικοδομήματος, διαμορφώνει μια δυστοπική κοινωνία στην οποία η ανθρώπινη ελευθερία έχει υποταχθεί στην απόλυτη οργάνωση, στον κοινωνικό έλεγχο, στην καταναλωτική μανία και στην επιβεβλημένη ευτυχία. Η θεατρική μεταφορά του φέρνει ξανά στο προσκήνιο ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο: ποιος καθορίζει την ευτυχία των ανθρώπων και προς όφελος ποιου οργανώνεται η κοινωνία;
Ο Χάξλεϊ κατασκευάζει έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι γεννιούνται εργαστηριακά, κατατάσσονται σε προκαθορισμένες κοινωνικές βαθμίδες και εκπαιδεύονται να αποδέχονται τη θέση τους. Η κοινωνική ανισότητα δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα ιστορικών και οικονομικών σχέσεων, αλλά ως φυσική, σχεδόν βιολογική αναγκαιότητα. Οι άνθρωποι δεν αναγνωρίζουν την εκμετάλλευση ως εκμετάλλευση, επειδή έχουν προγραμματιστεί να αγαπούν την υποταγή τους. Η συναίνεση έχει αντικαταστήσει τον εξαναγκασμό, η κατανάλωση έχει αναλάβει τον ρόλο της κοινωνικής ευημερίας και οι παραισθησιογόνες ουσίες έχουν αντικαταστήσει την πηγαία ευτυχία, εκτονώνοντας την όποια αγανάκτηση.
Ο κόσμος του Χάξλεϊ, δεν είναι ένας κόσμος χωρίς τάξεις. Είναι ένας κόσμος στον οποίο οι τάξεις έχουν παγιωθεί και η κοινωνική κινητικότητα έχει εξαφανιστεί. Η κυριαρχία και η εκμετάλλευση της μιας από την άλλη δεν έχουν καταργηθεί, έχουν απλώς γίνει αόρατες και πανταχού παρούσες. Ένα πανίσχυρο dispositif, εγγεγραμμένο στον γενετικό κώδικα των ανθρώπων. Εδώ αποκαλύπτεται το πλέον δυστοπικό στοιχείο του έργου, καθώς η εξουσία δε χρειάζεται πια να επιβάλλεται με τη βία, μιας και έχει καταφέρει να ενθυλακωθεί στις συνειδήσεις των ατόμων, διαμορφώνοντας ακόμη και τις ίδιες τις επιθυμίες τους.

Η καταναλωτική ευτυχία, η διαρκής διασκέδαση και η χημική καταστολή κάθε δυσάρεστου συναισθήματος συνθέτουν έναν μηχανισμό κοινωνικής πειθάρχησης. Πρόκειται για μια διάσταση που στρέφει αναπόφευκτα το βλέμμα προς τον σύγχρονο καπιταλισμό. Σε μια κοινωνία όπου η ανθρώπινη αξία μετριέται όλο και περισσότερο με όρους παραγωγικότητας, αγοραστικής δύναμης και κατανάλωσης, η ευτυχία μετατρέπεται σε προϊόν και η δυσαρέσκεια σε προσωπική αποτυχία.
Είναι ένα έργο προφητικό, που ωστόσο σήμερα μοιάζει σιγά-σιγά να πραγματώνεται. Στο άκουσμα και μόνο της φράσης “Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος” εύκολα φαντάζεται κανείς προηγμένους τεχνολογικά πολιτισμούς του μέλλοντος και εικόνες βγαλμένες από ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Στην εποχή που το AI είναι ενταγμένο στην καθημερινότητά μας και η τεχνολογία μοιάζει τρομακτικά προηγμένη, η σκηνοθέτιδα δεν καταφεύγει σε εύκολα τεχνολογικά ευρήματα, ώστε απλώς να συνάδουν και να ενισχύουν τις προσδοκίες του κοινού.
Αντιθέτως ακολουθεί μια βαθιά θεατρική γραμμή, με έμφαση στην αφήγηση και στις ερμηνείες και με έντονους συμβολισμούς ενταγμένους στην κινησιολογική φόρμα, στα κοστούμια, στο σκηνικό και στο φωτισμό. Όλα αστράφτουν σε μια λαμπερή ρεκλάμα που προσπαθεί να κρύψει πίσω από αδιαφανείς κουρτίνες την προχωρημένη σήψη μιας κοινωνίας.
Η Αικατερίνη Παπαγεωργίου δημιουργεί ένα αντιφατικό περιβάλλον, ταυτόχρονα λαμπερό και αυστηρά καθορισμένο από τις μινιμαλιστικές, μα συνάμα επιβλητικές, σκηνικές και φωτιστικές οριοθετήσεις. Τα κοστούμια της Ειρήνης Γεωργακίλα, γυαλιστερά και πανομοιότυπα για τους προνομιούχους, θαμπά και βουβά για τους ‘απόκληρους’, υπηρετούν άριστα τη σκηνοθετική ματιά. Το ίδιο και τα σκηνικά της Μαρίας Φιλίππου με τις βαριές κουρτίνες περιμετρικά της σκηνής να ορίζουν έναν αδιαπραγμάτευτο και ενίοτε ασφυκτικό χώρο. Το περιβάλλον συμπληρώνουν αρμονικά οι αυστηροί φωτισμοί της Στέλλας Κάλτσου και οι μουσικές του Jeph Vagner.

Την παράσταση όμως κλέβει η κινησιολογική επιμέλεια της Χρυσηίδος Λιατζιβίρη, που μάλλον ως χορογραφία θα έπρεπε να προσδιορίζεται. Οι κινήσεις των ηθοποιών, ρέουσες και αβίαστες, αποτέλεσαν μια δεύτερη παράλληλη σωματική γλώσσα και συνόδευσαν αγαστά τις ερμηνείες, χαρίζοντας στην παράσταση την ένταση και το ρυθμό που χρειαζόταν. Σαφώς, ο όλος σχεδιασμός βρήκε πρόσφορο έδαφος στις κινησιολογικές ικανότητες της υποκριτικής ομάδας, η οποία ήταν συνολικά σε πολύ υψηλό επίπεδο.
Ωστόσο, ειδική μνεία αξίζει η Ισιδώρα Δωροπούλου που είχε υπερβεί το όριο της ερμηνείας, ανεβαίνοντας σε αυτό της ενσάρκωσης των ρόλων της. Εξίσου καλή φωνητικά και ερμηνευτικά η Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη στο ρόλο της Λενίνα Κράουν. Η Καλλιρρόη Μυριαγκού δε χρειάζεται συστάσεις και η εμπειρία της δεν αφήνει περιθώρια εκπτώσεων. Ο Μάριος Κρητικόπουλος έφερε απόλυτα εις πέρας τους ρόλους που του ανατέθηκαν. Ο Βασίλης Μηλιώνης ήταν πολύ καλός στο ρόλο του επαμφοτερίζοντος στελέχους. Και οι δύο απέδειξαν επί σκηνής τις κινησιολογικές τους ικανότητες. Τέλος, ο Τάσος Λέκκας ενσάρκωσε εξαιρετικά τόσο τον Διευθυντή, όσο και τον Τζον.
Συνοψίζοντας, πρόκειται για μια πολύ καλή θεατρική στιγμή της φετινής σεζόν, αλλά και για μία ακόμη καλή στιγμή της Αικατερίνης Παπαγεωργίου, που αξίζει να παρακολουθήσετε. Ειδικά σήμερα, που ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος μας βρίσκεται καθημερινά έκθετος σε άυλες απειλές, οι οποίες καταφέρνουν να σβήσουν για λίγο τις ψηφιακές του προμετωπίδες, αποκαλύπτοντας τη μουτζούρα που κρύβεται στα σπλάχνα αυτής της φαινομενικά λαμπερής κοινωνικής μας μηχανής.
Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή
Διαβάστε περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση εδώ.
Σχετικά άρθρα:
Μια κανονική μέρα | Κριτική Θεάτρου
Ρίτα Μαργαρίτα | Κριτική Θεάτρου


