Ενας υπηρέτης δύο αφεντικά: Κριτική Θεάτρου

Αν ο Φρόιντ είχε παρακολουθήσει μία θεατρική παράσταση, πιθανότατα θα είχε εγκαταλείψει την ψυχανάλυση. Θα είχε διαπιστώσει ότι η ματαιοδοξία είναι ανίατη, ότι ο ηθοποιός χρειάζεται διαρκώς επιβεβαίωση και ότι ο παραγωγός, εκτός από τα οικονομικά, έχει συνήθως άποψη και για την τέχνη. Γνωρίζει πόσο πρέπει να διαρκεί μια παράσταση, πότε βαριέται το κοινό και πόσα λεπτά μπορεί να αντέξει ένας θεατής χωρίς να κοιτάξει το κινητό του.

Στο θέατρο Ιλίσια, έξι ηθοποιοί, πολλαπλές ταυτότητες, μία διαρκής παρεξήγηση και ένας άνθρωπος που έχει αναγάγει την επιβίωση σε ολυμπιακό άθλημα. Η κωμωδία του Richard Bean, σε σκηνοθεσία Θάνου Τοκάκη, αποδεικνύει ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια μπορεί να περιμένει, η πείνα όχι.

Ο Bean παίρνει τον κλασικό μηχανισμό του Κάρλο Γκολντόνι από τον «Υπηρέτη δύο αφεντάδων» και συνδυάζει την παράδοση της commedia dell’arte με το βρετανικό φλέγμα του «One Man, Two Guvnors» και την κοινωνική σάτιρα. Ο Τοκάκης μεταφέρει αυτή την κωμική αναρχία στη σκηνή, αφήνοντας τους ηθοποιούς να σπάσουν τη θεατρική ψευδαίσθηση και να αυτοσαρκαστούν χωρίς έλεος. Να σατιρίσουν το επάγγελμά τους, το καλλιτεχνικό τους κύρος και τις μικρές θεατρικές ματαιοδοξίες τους. Εδώ κανείς δε γλιτώνει. Ούτε οι πρωταγωνιστές, ούτε το Εθνικό, ούτε η Επίδαυρος, ούτε φυσικά, το ίδιο το θέατρο.

Ο Γιώργος Χρυσοστόμου είναι ο Φράνσις, ένας άνθρωπος που αποφασίζει να υπηρετήσει δύο αφεντικά ταυτόχρονα, με μοναδικό, πραγματικά, αδιαπραγμάτευτο στόχο να εξασφαλίσει το επόμενο γεύμα του. Πεινάει πολύ και γι΄αυτό βρίσκεται συνεχώς σε κατάσταση συναγερμού. Τρέχει, μπλέκεται, αυτοσχεδιάζει και προσπαθεί να διαχειριστεί ένα σχέδιο, χωρίς πολλά περιθώρια στρατηγικής. Ο ηθοποιός δε μένει όμως στα όρια του ρόλου. Σπάει τον τέταρτο τοίχο, επιστρατεύει έναν ανυποψίαστο θεατή για να κουβαλήσει ένα μπαούλο και συνεχίζει να αυτοτρολάρεται.

Σχολιάζει την ιδιότητά του ως πρωταγωνιστή, θυμίζει στο κοινό ότι δίνει χώρο και στους υπόλοιπους ηθοποιούς και αναλαμβάνει να διαχειριστεί με αξιοθαύμαστη αυστηρότητα, ακόμη, και την ορολογία του τίτλου. Δεν είναι «Ένας υπηρέτης δύο αφεντάδων». Είναι «Ένας υπηρέτης δύο αφεντικά». Γιατί υπάρχουν όρια στην ελευθερία της τέχνης και η γραμματική είναι ένα από αυτά.

Ο Χρυσοστόμου διαθέτει το κατάλληλο κωμικό ένστικτο για να υπηρετήσει έναν χαρακτήρα που βρίσκεται διαρκώς ένα βήμα πριν από την καταστροφή. Δε φοβάται την υπερβολή, την αξιοποιεί με ακρίβεια, δημιουργώντας έναν ήρωα που μοιάζει να έχει καταλάβει πως η ζωή είναι μια ατέλειωτη αλυσίδα από λάθη, αρκεί να προλάβει να τα διορθώσει, πριν τα αντιληφθούν τα δύο αφεντικά του.

Η Επίδαυρος μπαίνει επίσης στο στόχαστρο. Και μόνο η αναφορά της αρκεί για να σωριαστεί ο Χρυσοστόμου στο πάτωμα από πλήξη, αποκαθηλώνοντας με μία κίνηση το θεατρικό δέος. Το Εθνικό, πάλι, δε γλιτώνει. Στην ερώτηση γιατί ο Άλαν είναι τόσο σκληρός, η απάντηση είναι: «Γιατί έχει τελειώσει το Εθνικό». Η ατάκα εκφέρεται με την ψυχραιμία ενός ανθρώπου, που μόλις εξήγησε έναν φυσικό νόμο. Ούτε ο καταναλωτισμός, φυσικά, μένει εκτός. Η αναφορά στο iPhone 18 Pro Max τον οδηγεί να αναγνωρίσει ότι μόλις έκανε την πρώτη τοποθέτηση προϊόντος στο θέατρο. Ο καπιταλισμός, τελικά, δεν έχει όρια.

Ανάμεσα στις σκηνές, ασπρόμαυρες εικόνες της βιομηχανικής και βασιλικής Βρετανίας παρεμβάλλονται στη δράση. Εργοστάσια, γραμμές παραγωγής, βασιλικές άμαξες, η Ελισάβετ να χαιρετά το πλήθος. Η Ιστορία προχωρά, η αυτοκρατορία μεγαλουργεί και ο Φράνσις εξακολουθεί να ψάχνει κάτι να φάει. Ο καθένας με τις προτεραιότητές του.

Οι ρυθμοί είναι γρήγοροι, οι αλλαγές συνεχείς, οι παρεξηγήσεις πολλαπλασιάζονται και η σωματική κωμωδία απαιτεί εξαιρετικό συγχρονισμό. Η κινητική επιμέλεια του Άντυ Τζούμα δίνει στην παράσταση την απαραίτητη ακρίβεια, ώστε το σκηνικό χάος να μη μετατραπεί σε πραγματικό χάος. Γιατί το να τρέχουν έξι άνθρωποι πάνω στη σκηνή και να μη συγκρούονται μεταξύ τους είναι αποτέλεσμα δουλειάς και πιθανότατα αρκετών προβών.

Οι Γρηγορία Μεθενίτη, Γιάννης Καπελέρης, Αργύρης Γκαγκάνης, Λυδία Στέφου, Νίκος Ιατρού δεν έχουν καμία απολύτως πρόθεση να διατηρήσουν το κύρος τους ανέπαφο. Βρίσκονται σε μία διαρκή μετατόπιση ταυτότητας και θεατρικής εγρήγορσης. Αυτοσαρκάζονται, πειράζουν τις συμβάσεις του επαγγέλματός τους και κυρίως δεν ζητούν από το κοινό να τους θαυμάσει, επειδή είναι ηθοποιοί. Τα glamourous κοστούμια της Εβελίνας Δαρζέντα, το πολύχρωμο σκηνικό του Γιάννη Μουρίκη και τα φώτα της Ελίζας Αλεξανδροπούλου έχουν ουσία.

Ανάλαφρη στην όψη, σκληρή στον πυρήνα, η παράσταση «Ένας υπηρέτης δύο αφεντικά» γελάει με την ανθρώπινη επιβίωση, τη ματαιοδοξία και την τέχνη του συμβιβασμού. Γιατί πίσω από κάθε φάρσα κρύβεται μία μικρή τραγωδία. Απλώς εδώ χαχανίζουμε, αντί να πέσουμε από την καρέκλα.